Studiuesit në Universitetin e Bristolit kanë zbardhur një mister 400-vjeçar, pse ari i ndezur, një eksploziv i shekullit të 16-të i zbuluar për herë të parë nga alkimistët, lëshon tym ngjyrë vjollce pas shpërthimit.
Ari fluminues është një përzierje komplekse, kryesisht e mundësuar nga amoniaku. Dokumentuar për herë të parë nga Sebald Schwaertzer në 1585, tymi i tij i purpurt habiti shumë njerëz, duke përfshirë legjendat e kimisë si Robert Hooke dhe Antoine Lavoisier. Pavarësisht shekujve të përparimeve kimike, kjo enigmë shumëngjyrëshe vazhdoi deri më tani.
Surprizë, befasi, me sa duket, e gjitha zbret në nanogrimca ari të lëshuara gjatë shkarkimit të dhunshëm. Por kjo histori ka më shumë sesa duket në sy.
Alkimia në kimi
Gjatë mesjetës së vonë, alkimia ishte jashtëzakonisht në modë. Një pjesë e filozofisë spekulative, pjesë pararendëse e kimisë legjitime, alkimia synonte të arrinte shndërrimin e metaleve bazë si hekuri në ar. Kërkimet anësore alkimike përfshinin një kurë universale për të gjitha sëmundjet dhe zbulimin e një mjeti për të arritur jetën e përjetshme.
Megjithëse është e lehtë të përqeshësh alkimistët me njohuritë tona fantastike shkencore të sotme, të mos harrojmë që njerëzit e kohës punonin me mjete dhe njohuri shumë të kufizuara. Për shembull, studiuesit mesjetarë ende mbaheshin në supozimin se gjithçka në univers përbëhet nga katër elementë: zjarri, ajri, toka dhe uji.
Sidoqoftë, ishin alkimistët ata që prodhuan për herë të parë acid klorhidrik, acid nitrik, potas dhe karbonat natriumi. Ata ishin gjithashtu të parët që identifikuan elementë kimikë si arseniku, antimoni dhe bismuti. Megjithëse e mbështjellë me okultizëm dhe pseudoshkencë, ishte alkimia ajo që hodhi themelet për kiminë si një disiplinë shkencore.
Pikërisht në këto laboratorë në hije të alkimistëve mesjetarë u zbuluan për herë të parë vetitë intriguese të arit të ndezur.
Ari: eksplozivi
Ari i ndezur, ose vulminati i arit (III), ndryshon ndjeshëm nga metali i shkëlqyeshëm i njohur për ne. Është një substancë pluhur, e prirur për të shpërthyer me shqetësimin më të vogël. Paqëndrueshmëria e tij i detyrohet strukturës së tij molekulare, ku atomet e arit janë të lidhur me grupe nitro shumë të paqëndrueshme. Edhe shqetësimet e vogla mund t'i thyejnë këto lidhje, duke çliruar energji në mënyrë të dhunshme.
Sintetizimi i arit të ndezur përfshin një proces delikat të reagimit të arit me acid nitrik dhe etanol. Procedura është e mbushur me rreziqe, pasi përbërja mund të shpërthejë papritur. Nuk është çudi që ari i ndezur ishte eksplozivi i parë i lartë në botë, i përdorur gjerësisht në miniera dhe luftëra.
Përveçse është tepër shpërthyes dhe fakti që është bërë me grimca ari, një nga tiparet më kurioze të arit të ndezur është se shpërthen në tym të purpurt . Edhe pse kimistët kanë pasur teoritë e tyre, askush me të vërtetë nuk kishte qenë në gjendje të provonte qartë pse ndodh kjo deri vonë.
Profesor Simon Hall dhe Ph.D. studenti Jan Maurycy Uszko në Universitetin e Bristolit shpërtheu mostra të vogla 5 mg të arit të ndezur në letër alumini dhe kapte tymin që rezultonte me rrjetë bakri. Nën shqyrtimin e një mikroskopi elektronik transmetues, u konfirmua një dyshim i gjatë por i paprovuar: tymi përmbante nanogrimca ari sferike.
"Ne gjetëm se tymi përmbante nanogrimca ari sferike, duke konfirmuar teorinë se ari po luante një rol në tymin misterioz", tha profesori Hall.
"Unë isha i kënaqur që ekipi ynë ishte në gjendje të ndihmonte për t'iu përgjigjur kësaj pyetjeje dhe më tej të kuptuarit tonë të këtij materiali", shtoi ai.
Nanogrimcat sferike të arit varionin në madhësi nga 30 nanometra në 300 nanometra, që është relativisht afër 400 nanometra, gjatësia e valës së dritës vjollce. Kjo analizë jo vetëm që çmitizon tymin e purpurt të arit të ndezur, por gjithashtu shpjegon pse objektet në laboratorët e alkimisë shpesh ishin të veshura me një patina vjollce.
/Motilokal.com
