Një pjesë e mirë e lumenjve në Kosovë janë të ndotur, duke i bërë shumë prej tyre, sidomos pranë zonave të banuara, të papërdorshëm.

Kjo situatë alarmante vjen si pasojë e shkarkimeve industriale, mbeturinave urbane dhe mungesës së masave efektive për mbrojtjen e mjedisit. Dëmtimi i këtyre burimeve jetike ka pasoja të rënda për shëndetin publik dhe ekosistemet përreth.

Uji i lumenjve, i cili dikur përdorej për ujitje, peshkim dhe aktivitete rekreative, tashmë përbën një rrezik serioz për banorët dhe jetën e egër.

Mungesa e investimeve në infrastrukturën për trajtimin e ujërave të ndotura dhe mbikëqyrja e dobët e ndotësve industrialë e kanë përkeqësuar këtë problem. Për më tepër, ndërhyrjet e pakontrolluara në shtratin e lumenjve dhe keqmenaxhimi i burimeve ujore e rritin rrezikun e përmbytjeve dhe thatësirave.

Është e domosdoshme që të ndërmerren hapa urgjentë për t’i rehabilituar lumenjtë dhe për të ndaluar ndotjen e mëtejshme. Kjo përfshin zbatimin e rregulloreve strikte mjedisore, ngritjen e vetëdijes publike dhe krijimin e partneriteteve mes institucioneve qeveritare, bizneseve dhe shoqërisë civile për të siguruar një të ardhme më të pastër dhe më të qëndrueshme për këto burime ujore.

Lidhur me këtë temë Motilokal.com ka zhvilluar një intervistë me Dijesa Morina, ambientaliste nga organizata Rilindja e Gjelbër.

Intervistoi: Shkëlzen Rrecaj

Si e vlerësoni gjendjen aktuale të lumenjve në Kosovë nga një perspektivë mjedisore?

Gjendja e lumenjve në Kosovë është alarmante dhe kërkon ndërhyrje urgjente. Ndotja nga aktivitetet industriale, mbeturinat urbane dhe shkarkimi i ujërave të zeza direkt në lumenj kanë e dëmtuar rëndë cilësinë e ujërave. Për më tepër, mungesa e mbikëqyrjes dhe zbatimit të ligjeve mjedisore ka shkaktuar një degradim të vazhdueshëm të këtyre ekosistemeve jetike.

Aktualisht, lumenjtë janë shndërruar në vende grumbullimi për mbeturina dhe shkarkime të ujërave të ndotura, si dhe në zona të shfrytëzuara pa kriter nga industritë e zhavorrit, të cilat dëmtojnë strukturën dhe rrjedhën natyrore të tyre. Përveç kësaj, ndërtimi i hidrocentraleve ka ndërhyrë rëndë në rrjedhat dhe vëllimin e lumenjve, duke i devijuar në gypa për distanca të gjata dhe duke dëmtuar ekosistemet përreth.

Cilat janë burimet kryesore të ndotjes në lumenjtë e Kosovës dhe cilat industri ose aktivitete janë më të lidhura me këtë problem?

Burimet kryesore të ndotjes në lumenjtë e Kosovës janë rezultat i aktiviteteve industriale, urbane dhe bujqësore, si dhe mungesës së infrastrukturës për trajtimin e mbetjeve dhe ujërave të ndotura. Ndër kontribuuesit kryesorë janë shkarkimet industriale, veçanërisht nga industria minerare dhe metalurgjike, ku, për shembull, Trepça përfaqëson një shembull të dokumentuar të ndotjes me metale të rënda si plumbi, zinku dhe kadmiumi. Këto substanca toksike ndotin jo vetëm ujërat, por edhe tokën, duke rrezikuar biodiversitetin dhe shëndetin publik.

Po ashtu, ujërat e zeza urbane, të cilat, në mungesë të impianteve të trajtimit, shkarkohen drejtpërdrejt në lumenj, shkaktojnë ndotje masive. Hedhja e mbeturinave të ngurta mbetet një tjetër problem i përhapur, ku lumenjtë shpesh përdoren si vend depozitimi të mbetjeve urbane dhe industriale, duke i dëmtuar rëndë habitatet ujore.

Ndërkohë, shfrytëzimi i pakontrolluar i zhavorrit nga shtrati i lumenjve, si në lumin Drini i Bardhë dhe Sitnica, dëmton strukturën natyrore të tyre, nxit erozionin dhe shkatërron habitatet e organizmave ujore. Hidrocentralet kanë gjithashtu një ndikim të madh negativ, pasi devijojnë lumenjtë në gypa për distanca të gjata, duke ulur rrjedhën natyrore dhe duke dëmtuar ekosistemet përreth.

Në këtë situatë, aktivitetet bujqësore kontribuojnë në mënyrë të konsiderueshme, pasi kullimi sipërfaqësor bart plehra kimike dhe pesticide drejt lumenjve, duke shkaktuar ndotje kimike dhe eutrofikim.

znj. Dijesa, a mund të tregoni se cilat janë pasojat më të dukshme të ndotjes së lumenjve për mjedisin dhe për komunitetet që jetojnë pranë lumenjve?

Pasojat e ndotjes së lumenjve janë të shumta dhe kanë një ndikim të thellë si në mjedis, ashtu edhe në jetën e komuniteteve që jetojnë pranë tyre.

Në aspektin mjedisor, ndotja çon në shkatërrimin e ekosistemeve ujore, duke ulur biodiversitetin dhe duke rrezikuar zhdukjen e specieve që varen nga lumenjtë për mbijetesë. Përmbajtja e lartë e ndotësve kimikë dhe organikë në ujërat e lumenjve e prish ekuilibrin ekologjik, duke ndikuar negativisht në cilësinë e ujit dhe duke kufizuar aftësinë e tij për të mbështetur jetën.

Për komunitetet lokale, pasojat janë po aq të rënda. Ujërat e ndotura bëhen të papërshtatshme për përdorim në bujqësi dhe si ujë i pijshëm, duke rritur rrezikun për shëndetin publik përmes përhapjes së sëmundjeve të lidhura me ujin. Për më tepër, ndotja ndikon drejtpërdrejt në jetesën e atyre që mbështeten te peshkimi dhe aktivitetet bujqësore, duke reduktuar burimet ekonomike dhe sigurinë e tyre ushqimore.

A janë politikat dhe legjislacionet ekzistuese për mbrojtjen e lumenjve në Kosovë të mjaftueshme për të ndalur përkeqësimin e situatës?

Politikat dhe legjislacionet ekzistuese nuk janë të mjaftueshme për të ndaluar përkeqësimin e situatës. Sipas Raportit të Progresit të BE-së për Kosovën, ka përparim të kufizuar për shkak të kapaciteteve të pamjaftueshme institucionale, mungesës së zbatimit të plotë të legjislacionit dhe planeve strategjike, si dhe dështimit në harmonizimin me standardet e BE-së. Këto tregojnë se mbrojtja e lumenjve në Kosovë mbetet ende e papërshtatshme.

Për ta parandaluar degradimin e mëtejshëm, është thelbësore të forcohen kapacitetet institucionale, të miratohen dhe të zbatohen me përpikëri ligjet dhe strategjitë e nevojshme, si dhe të reduktohen humbjet e ujit përmes përmirësimit të menaxhimit të burimeve ujore dhe zonave të mbrojtjes.

Si ndikon ndotja e lumenjve në biodiversitetin e zonave përreth dhe cilat specie janë më të rrezikuara nga ky fenomen?

Ndotja e lumenjve ka një ndikim të madh negativ në biodiversitetin e zonave përreth, duke dëmtuar rëndë jetën e gjallesave. Ujërat e ndotura të shkarkuara dhe aktivitetet e tjera njerëzore po shkatërrojnë ekosistemet natyrore, duke ulur sasinë e oksigjenit në ujë dhe duke vështirësuar mbijetesën e peshqve dhe organizmave të tjerë ujorë.

Si pasojë e ndotjes, shumë lloje të peshqve dhe gjallesat që varen nga lumenjtë, si disa shpendë dhe gjitarë, janë në rrezik zhdukjeje. Në Kosovë, janë raportuar raste të shumta të ngordhjes masive të peshqve, kryesisht të lidhura me ndotjen e lumenjve dhe efektet e ndryshimeve klimatike. Në lumenj si Lumëbardhi i Pejës, Lumëbardhi i Prizrenit, Lumi i Shtrembër (Krivareka), Sitnica e të tjerë, janë regjistruar ngordhje masive të peshqve për shkak të ndotjes së ujit, shkarkimeve industriale dhe mbeturinave urbane.

A ka projekte ose iniciative që po punojnë për rehabilitimin e lumenjve të ndotur në Kosovë? Nëse po, a ka shembuj që mund të konsiderohen të suksesshëm?

Në Kosovë janë ndërmarrë disa iniciativa për rehabilitimin e lumenjve të ndotur, të udhëhequra si nga institucionet qeveritare, ashtu edhe nga organizatat joqeveritare. Ministria e Mjedisit, Planifikimit Hapësinor dhe Infrastrukturës (MMPHI) ka ndërmarrë aksione për pastrimin e lumenjve dhe reduktimin e ndotjes.

Nga ana tjetër, organizata si "Let’s Do It Peja" dhe “EcoZ" kanë luajtur një rol të rëndësishëm në rritjen e vetëdijes publike mbi menaxhimin e burimeve ujore dhe mbrojtjen e mjedisit. Për shembull, "Let’s Do It Peja" ka realizuar projekte për promovimin e qasjes universale në ujë të pastër, duke përfshirë komunitetet në proceset e vendimmarrjes dhe duke monitoruar cilësinë e ujërave sipërfaqësore në katër pellgje lumore në Kosovë.

Ndërkohë, “EcoZ” ka qenë aktive në mbrojtjen e lumenjve dhe ekosistemeve të tyre, duke kundërshtuar ndërtimin e hidrocentraleve në zona të mbrojtura. Së fundmi, kjo organizatë ka paraqitur një ankesë në Sekretariatin e Komunitetit të Energjisë në Vjenë, duke kundërshtuar ndërtimin e katër hidrocentraleve në Parkun Kombëtar të Sharrit.

Cilat janë masat më efektive që mund të ndërmerren për të zvogëluar ndotjen e lumenjve dhe çfarë roli mund të luajnë qytetarët, organizatat mjedisore në këtë proces?

Masat më efektive për të zvogëluar ndotjen e lumenjve kërkojnë ndërhyrje të koordinuara nga institucionet, qytetarët dhe organizatat mjedisore. Së pari, është e domosdoshme ndërtimi i impianteve të trajtimit të ujërave të zeza në të gjitha qytetet, për të parandaluar shkarkimet e pakontrolluara në lumenj. Gjithashtu, zbatimi i ligjeve mjedisore duhet të forcohet, duke siguruar monitorim të rregullt dhe ndëshkime për ndotësit.

Edukimi dhe ngritja e vetëdijes publike janë po ashtu elemente kyçe. Qytetarët mund të kontribuojnë duke shmangur hedhjen e mbeturinave në lumenj, duke marrë pjesë në aksione për mbrojtjen e burimeve ujore dhe duke raportuar ndotësit tek autoritetet përkatëse.

Nga ana tjetër, organizatat mjedisore luajnë një rol të rëndësishëm në sensibilizimin e publikut, lobimin për politika më të mira dhe realizimin e projekteve për rehabilitimin e lumenjve.

Si e parashikoni të ardhmen e lumenjve në Kosovë nëse masat e duhura nuk merren shpejt?

Nëse nuk ndërmerren masa urgjente, lumenjtë e Kosovës rrezikojnë të shndërrohen në lumenj të "vdekur," të ndotur deri në atë pikë sa nuk mund të mbështesin më jetën. Një lum i vdekur është një rrjedhë uji pa peshq, pa bimësi ujore dhe pa asnjë funksion të dobishëm për natyrën apo njerëzit. Ai nuk do të mund të përdoret për pije, ujitje apo aktivitete rekreative.

Pa veprime të menjëhershme, do të përballemi me një të ardhme ku fëmijët tanë nuk do të kenë mundësi të shohin peshq duke notuar, të dëgjojnë rrjedhën e kristaltë të ujit apo të përjetojnë bukuritë e natyrës. Kjo është një thirrje për të mbrojtur atë që ende mund të shpëtohet, për të sotmen dhe për brezat që vijnë.

/Motilokal.com