Viti i kaluar ishte viti më i ngrohtë i regjistruar ndonjëherë në nivel global, me ndikimin e ndryshimeve klimatike gjithnjë e më të dukshëm: akullnajat po shkrihen, nivelet e detit po rriten dhe ngjarjet ekstreme si thatësirat dhe përmbytjet po bëhen më të shpeshta. 

Pas njoftimit të administratës Trump për tërheqjen e Shteteve të Bashkuara nga Marrëveshja e Parisit, qëllimi i kufizimit të ngrohjes klimatike në 1.5°C duket gjithnjë e më i paarritshëm.

Kjo i ka rikthyer në plan të parë teknologjitë e modifikimit të rrezatimit diellor (SRM) të konsideruara prej kohësh tabu, pasi ato ngrenë pyetje etike pa trajtuar origjinën e ndryshimeve klimatike. Fondacione private dhe vende si SHBA-ja, Britania dhe Kina kanë investuar dhjetëra miliona dollarë në projekte kërkimore për të reflektuar rrezet e diellit përsëri në hapësirë.

Kompani të tilla si startup-i amerikan Make Sunsets kanë filluar tashmë eksperimente në natyrë dhe projekte të reja janë planifikuar për këtë vit.

“SRM ka qenë gjithmonë një çështje se kur [do të vendoset], jo nëse”, thotë për SWI swissinfo.ch në një email Gernot Wagner, ekonomist i klimës, autor dhe bashkëthemelues i programit të kërkimit të gjeoinxhinierisë diellore të Universitetit të Harvardit.

“Mjerisht, ajo që ka ndodhur që nga mesdita e 20 janarit vetëm sa e ka bërë më të mundshme vendosjen e trupave”, thotë Wagner, duke iu referuar mandatit të dytë të Donald Trump si president.

Cilat janë teknologjitë e modifikimit të rrezatimit diellor? 

Teknologjitë SRM janë ndërhyrje të qëllimshme dhe në shkallë të gjerë në klimë që synojnë të zvogëlojnë ngrohjen globale. Në thelb, ekzistojnë dy mënyra për të ndryshuar efektin që rrezet e diellit kanë në planet: rritja e reflektimit të dritës së diellit përsëri në hapësirë ose zvogëlimi i thithjes së rrezatimit diellor nga Toka.

Ata që mbështesin teknologjitë SRM argumentojnë se ato përfaqësojnë të vetmen mundësi të qëndrueshme për kthimin e shpejtë të temperaturës së planetit në nivele afër niveleve para-industriale, me kosto relativisht të ulët. Toka pasqyron rreth 30% të energjisë diellore që merr. Rritja e këtij reflektimi edhe me 1% mund ta ulë temperaturën mesatare të globit me rreth 1°C.

Bota shkencore pajtohet se reduktimet urgjente dhe drastike të emetimeve të CO2 janë të domosdoshme për të luftuar ndryshimet klimatike. Mbështetësit e SRM thonë se gjeoinxhinieria diellore do të fitonte kohë ndërsa priste të arrinte emetime neto zero. Gjithashtu do të zbuttë disa nga ndikimet e ngrohjes globale, siç është rritja e nivelit të detit.

Si është e mundur të reflektohet drita e diellit përsëri në hapësirë? 

Metoda më e hulumtuar është injektimi i aerosoleve në atmosferë (injektimi stratosferik i aerosolit ose SAI). Aerosolet janë grimca mikroskopike që mund të reflektojnë rrezatimin diellor përsëri në hapësirë, duke ulur temperaturën në tokë.

Aeroplanët ose balonat do të lëshonin miliarda molekula dioksidi squfuri në atmosferë. Kjo do të çonte në formimin e aerosoleve dhe do të krijonte një lloj shtrese të hollë reflektuese rreth Tokës.

I njëjti fenomen ndodh natyrshëm gjatë shpërthimeve të mëdha vullkanike. Në vitin 1991, hiri dhe dioksidi i squfurit i lëshuar nga shpërthimi i Pinatubos në Filipine shkaktuan ftohjen e planetit me 0.5°C për dy vjet.

Sipas një studimi të kohëve të fundit zviceran mbi çlirimin e aerosoleve në atmosferë, përdorimi i grimcave të ngurta do të ishte më efikas se dioksidi i squfurit. Kalciti ose pluhuri i diamantit do të kishte një aftësi më të madhe për të reflektuar rrezet e diellit dhe një ndikim më të ulët mjedisor, sipas studimit.

Teknologjia tjetër më e përparuar SRM është ndriçimi i reve detare (MCB). Topat specialë të montuar në anije spërkasin një përzierje uji deti në atmosferë. Kristalet e kripës lehtësojnë formimin e reve më të ndritshme mbi oqeane. Këto re reflektojnë më shumë rrezet e diellit, duke mbrojtur shkëmbinjtë koralorë nga temperaturat e larta.

Lyerja e rrugëve dhe çative me të bardhë gjithashtu rrit pjesën e dritës së diellit që reflektohet në hapësirë. Sipërfaqet e ndritshme mund t'i bëjnë qytetet më të jetueshme gjatë valëve të të nxehtit.

Një tjetër mundësi, e cila është ende teorike, është vendosja e pasqyrave gjigante në hapësirë për të reflektuar rrezatimin diellor përpara se të arrijë në Tokë.

Së fundmi, ekziston edhe mundësia e shpërndarjes së mikropjesëzave në retë cirrus për t'i bërë ato më të holla. Cirrus janë re të lartësisë së madhe që mund të bllokojnë nxehtësinë e rrezatuar nga sipërfaqja e Tokës.

Në çfarë faze është zhvillimi i teknologjive SRM? 

Gjeoinxhinieria diellore mbetet kryesisht një qasje teorike për momentin. Megjithatë, programet kërkimore mbi SRM po rriten.

Make Sunsets thotë se ka dërguar tashmë 147 tullumbace të mbushura me molekula të dioksidit të squfurit në atmosferë. Në Australi, Universiteti Southern Cross ka studiuar efektet e ndriçimit artificial të reve në Barrierën e Madhe Koralore që nga viti 2020.

Nëse njerëzimi si një i tërë ose një grup vendesh të fuqishme dhe mjaftueshëm të pasura bien dakord që injektimi i aerosolit stratosferik në shkallë globale është një domosdoshmëri, ai mund të zbatohet brenda pak vitesh, thotë Claudia Wieners, profesoreshë asistente e fizikës së klimës në Universitetin e Utrechtit në Holandë. "Ndërtimi i bombës atomike ishte më i vështirë", thotë ajo.

Pse është e diskutueshme gjeoinxhinieria diellore?

SRM mund të ulë temperaturat, por nuk e zvogëlon sasinë e gazrave serrë që emetojmë në atmosferë. Prandaj, ajo adreson simptomat dhe jo shkaqet e krizës klimatike. Ata që e kundërshtojnë atë e shohin gjeoinxhinierinë diellore si një boshllëk që shpërqendron vëmendjen nga qëllimi i vërtetë i uljes së emetimeve.

“SRM do të projektojë shpresa të rreme se ne mund të gjejmë ‘teknologjinë’ për të dalë nga kriza”, tha për revistën zvicerane Horizons Xiao-Shan Yap, një këshilltar politikash në Qendrën Hapësinore të Institutit Federal Zviceran të Teknologjisë në Lozanë. Rreziku, shton ajo, është që politikanët të tërhiqen nga angazhimi i tyre për të ulur emetimet e gazrave serrë.

Injektimi i aerosoleve në atmosferë mund të ketë gjithashtu ndikime të papritura në klimë, modelet e reshjeve dhe mjedis. Grimcat e dioksidit të squfurit, për shembull, janë të dëmshme për shëndetin dhe shkaktojnë shi acid.

Ky Plan B për ndryshimet klimatike ngre gjithashtu pyetje themelore. Kush duhet të vendosë se kur dhe ku të vendoset SRM? Kush do të ishte përgjegjës në rast të efekteve anësore të dëmshme? Dhe çfarë do të ndodhte në rast të ndërprerjes së parakohshme të një projekti, për shembull për shkak të luftës?

Nuk ka rregulla të përbashkëta globalisht. Më shumë se 500 studiues në Zvicër dhe në mbarë botën i janë bashkuar një thirrjeje ndërkombëtare për ndalimin e gjeoinxhinierisë diellore. Ata duan që të mos investohen fonde publike në SRM dhe të ndalohen të gjitha eksperimentet në natyrë.

Në të kundërt, Sandro Vattioni, një studiues i klimës në institutin federal të teknologjisë ETH Zurich, bën thirrje për më shumë kërkime dhe më shumë eksperimente "thjesht shkencore dhe në shkallë të vogël".

Vattioni është autor i studimit mbi pluhurin e diamantit të përmendur më parë dhe do të jetë një nga folësit në konferencën SRM në Cape Town. “Ne duhet t’i studiojmë këto teknologji, duke përfshirë efektet e mundshme negative, nëse vendosim se na duhen”, i thotë ai SWI swissinfo.ch.

Një moratorium mbi SRM-në që lejon kërkime mbi shkencën dhe politikën e projekteve të tilla është zgjidhja më e arsyeshme, sipas Wieners. “Një vendosje e njëanshme e SRM-së do të ishte shumë e padëshirueshme, sepse mund të çojë në konflikte midis vendeve”, thotë ajo. Wieners është bashkënënshkruese e një letre të hapur që bën thirrje për kërkime të balancuara.

/Motilokal.com