Bondo, Brienz, Lostallo, Cevio dhe tani Blatten. Banorët e këtyre fshatrave alpine zvicerane ndajnë një fat të përbashkët: ata janë detyruar të braktisin shtëpitë e tyre nën kërcënimin e fatkeqësive natyrore. Rrëshqitjet e dheut dhe rrjedhjet e mbeturinave po i bëjnë vendet që kanë qenë të banuara për shekuj të pasigurta për banorët.

Në Blatten, në luginën Lötschental në Valais, midis katër dhe gjashtë milionë metra kub material janë shkëputur nga mali Kleines Nesthorn në ditët e fundit. Shembja shkaktoi një rrjedhë mbeturinash që u ndal disa qindra metra larg fshatit. Sipërfaqja shkëmbore është ende e paqëndrueshme. Mbeturinat po grumbullohen në akullnajën Birch poshtë, duke e zvarritur atë poshtë në luginë. Një pjesë e konsiderueshme e akullnajës është shembur tashmë dhe mbeturinat kanë arritur në fshat.

“Ishte një ngjarje mjaft e paparashikueshme”, tha për SWI swissinfo.ch Mylène Jacquemart, studiuese në glaciologji në institutin federal të teknologjisë ETH Zurich dhe në Institutin Federal të Kërkimeve për Pyjet, Borën dhe Peizazhin (WSL). “Ndryshimet në shkëmb ose ndodhën shumë shpejt ose kishte pasur lëvizje prej muajsh ose vitesh dhe askush nuk e vuri re.”

Parashikimi i ngjarjeve të tilla i përball studiuesit me një enigmë komplekse që përfshin kuptimin e ndryshimeve klimatike, si dhe faktorë të tjerë të shumtë që mund të ndikojnë në lëvizjen e maleve.

Ndryshimi i klimës rrit rreziqet natyrore

Gjithmonë ka pasur zona të paqëndrueshme në Alpet Zvicerane, thotë eksperti i fatkeqësive natyrore Federico Ferrario. Kjo për shkak të kushteve gjeologjike dhe hidrogeologjike, si dhe efekteve të tjera të motit.

“Me ndryshimin e klimës, këto paqëndrueshmëri po bëhen gjithnjë e më të rëndësishme edhe në lartësi të mëdha”, thotë Ferrario. Akullnajat dhe ngrica e përhershme, e quajtur “ngjitësi” i Alpeve po shkrihen ndërsa temperaturat rriten, duke destabilizuar shpatet. Rreziku i shembjes rritet.

Një studim i kohëve të fundit nga WSL konfirmon se ndryshimi i klimës po rrit rrezikun e fatkeqësive natyrore në Alpe. Rënia e shkëmbinjve dhe shembja e mureve shkëmbore mund të ndodhë më shpesh në rajonet alpine me shkrirjen e ngricave të përhershme.

Zvicra është veçanërisht e prekur nga ndryshimet klimatike dhe Alpet janë ndër rajonet që po ngrohen më shpejt në planet. Temperatura mesatare është rritur me pothuajse 3°C krahasuar me nivelet para-industriale, rreth dyfishi i mesatares globale.

Rrëshqitjet e mëdha të tokës: të jashtëzakonshme apo gjithnjë e më të shpeshta?

Megjithatë, analiza e literaturës shkencore nga WSL nga 30 vitet e fundit tregon se ka ende shumë pasiguri rreth arsyeve të sakta të shembjeve në male. Një lidhje e qartë me ngrohjen e klimës ekziston vetëm për rëniet e shkëmbinjve, ku shkëmbinj individualë me një diametër më të vogël se 50 centimetra bien nga malet. (Dallimet midis rënieve të shkëmbinjve, rrëshqitjeve të dheut dhe ortekëve të shkëmbinjve shpjegohen këtu)Lidhje e jashtme.)

Përcaktimi sasior i ndikimit të ndryshimeve klimatike në rrëshqitjet e dheut dhe lëvizjet e tjera masive të maleve mbetet i vështirë për shkak të kompleksiteteve të natyrës, si dhe kufizimeve në të dhënat e disponueshme dhe teknikat ekzistuese të përpunimit statistikor, thekson WSL.

Për rrëshqitjet e vogla të tokës, në rendin e 100 deri në 1,000 metra kub material, ekziston një lidhje e qartë me ndryshimet klimatike, thotë Mylène Jacquemart, bashkautore e studimit WSL. “Ato po ndodhin më shpesh, veçanërisht në lartësi të mëdha”, thotë ajo. Rrëshqitje të tilla të tokës mund të bllokojnë shtigjet e ecjes, të dëmtojnë ndërtesat dhe të paraqesin rrezik për njerëzit dhe kafshët në rrugën e tyre.

Por, sipas Jacquemart, është e parakohshme të krijosh një lidhje midis rritjes së temperaturave dhe rrëshqitjeve të dheut më të mëdha, siç është ajo aktuale në Blatten ose ngjarja e Bondos në vitin 2017. “Vëzhgimet tona sistematike shtrihen në një periudhë prej rreth 20 vitesh. Është shumë pak për të thënë nëse këto janë ngjarje të jashtëzakonshme apo nëse ka një ndryshim statistikisht të rëndësishëm”, thotë ajo.

'Malet tona nuk po shemben njëri pas tjetrit'

Kushtet gjeologjike lokale dhe topografia luajnë një rol të rëndësishëm, thotë Robert Kenner i WSL-së. Destabilizimi i murit shkëmbor është rezultat i një procesi që mund të zgjasë deri në mijëra vjet, por ngjarjet atmosferike ose klima mund të ndikojnë në kohën e një ngjarjeje. Për shembull, uji i shkrirë nga një akullnajë mund të depërtojë në çarje në shkëmb dhe të shkaktojë shpërbërje dhe përfundimisht shembje kur ngrin.

“Malet tona nuk po shemben njëri pas tjetrit”, i tha Kenner agjencisë zvicerane të lajmeve Keystone-ATS.

Sa i përket rrjedhave të mbeturinave, siç janë ortekët e baltës dhe shkëmbinjve, numri i reshjeve intensive që mund t'i shkaktojnë ato është rritur qartë. Por Jacquemart thotë se "vetëm gjysma e studimeve të analizuara tregojnë një rritje" të rrjedhave të mbeturinave.

'E pamundur të monitorohet çdo shkëmb në Zvicër'

Imazhet satelitore, pajisjet e radarit dhe sensorët në tokë bëjnë të mundur monitorimin e lëvizjes së tokës përgjatë shpateve malore. Nëse ka një anomali, autoritetet mund të lëshojnë një alarm.

Zvicra është një pioniere në monitorimin e Alpeve, thotë Yves Bühler, një ekspert për pajisjet e monitorimit në Institutin për Studime të Borës dhe Ortekeve.

“Në Zvicër ekziston një bashkëpunim unik midis autoriteteve që duhet të marrin vendime, kompanive private që kanë zhvilluar dhe ofrojnë sisteme monitorimi me teknologji të lartë dhe studiuesve që testojnë dhe vërtetojnë pajisje të reja”, i thotë ai televizionit publik zviceran, SRF.

Kur fenomeni njihet dhe kontrollohet, është e mundur të ndërhyhet dhe të parandalohen fatkeqësitë, thotë Federico Ferrario. Muret dhe digat e betonit mund të mbrojnë, për shembull, fshatrat nga përmbytjet dhe rrjedhat e mbeturinave. Megjithatë, kur sasitë e materialit janë shumë të mëdha, në zona të paarritshme, është shumë më e komplikuar të ndërhyhet, si teknikisht ashtu edhe financiarisht, thotë ai.

Si të mbrohen njerëzit dhe fshatrat nga rrëshqitjet e dheut në Zvicër?

Në Alpe, është shumë e vështirë të parashikohet se cila pikë do të shembet më pas, thotë Mylène Jacquemart. “Njerëzit që jetojnë në male dhe të dhënat satelitore mund të ofrojnë informacion të vlefshëm. Por është e pamundur të monitorohet çdo shkëmb në Zvicër.”

E ardhmja do të përfshijë të mësuarit për të jetuar me rrezikun e fatkeqësive natyrore ose largimin nga zonat që janë më në rrezik.

/Motilokal.com