Thatësira nuk është vetëm një ngjarje meteorologjike, ajo mund të jetë një emergjencë sociale, ekonomike dhe mjedisore, shpjegojnë ekspertët pas një studimi historik.

“Vajzat e nxjerra nga shkolla dhe të detyruara të martohen, spitalet që errësohen dhe familjet që hapin gropa në shtretërit e lumenjve të thatë vetëm për të gjetur ujë të kontaminuar, këto janë shenja të një krize të rëndë”, thotë Paula Guastello, studiuese e ndikimeve të thatësirës në Qendrën Kombëtare të SHBA-së për Zbutjen e Thatësirës (NDMC).

Së bashku me Konventën e OKB-së për të Luftuar Shkretëtirëzimin (UNCCD), qendra amerikane sapo ka përfunduar vëzhgimin e thatësirave globale midis viteve 2023 dhe 2025. Ata zbuluan se disa nga thatësirat më të përhapura dhe më dëmtuese në historinë e regjistruar kanë goditur gjatë dy viteve të fundit.

Raporti i tyre i ri mbledh informacione nga qindra burime qeveritare, shkencore dhe mediatike për të nxjerrë në pah vatrat më të nxehta të thatësirës në të gjithë botën, përfshirë Mesdheun.

Rreth 35 për qind e BE-së dhe Mbretërisë së Bashkuar ranë nën një formë paralajmërimi për thatësirë në fillim të qershorit, sipas të dhënave të fundit zyrtare, pas një pranvere të nxehtë rekord të shkaktuar nga ndryshimet klimatike. Kushtet e alarmit po intensifikohen në zona të mëdha të Ukrainës, në disa pjesë të Turqisë, si dhe në Mbretërinë e Bashkuar, Poloni, Qipro, Greqi dhe Ballkanin Juglindor. 

“Thatësira është një vrasës i heshtur. Ajo depërton zvarrë, shteron burimet dhe shkatërron jetë me lëvizje të ngadaltë. Plagët e saj janë të thella”, thotë Sekretari Ekzekutiv i UNCCD-së, Ibrahim Thiaw.

“Është këtu, duke u përshkallëzuar dhe kërkon bashkëpunim urgjent global. Kur energjia, ushqimi dhe uji zhduken menjëherë, shoqëritë fillojnë të shpërbëhen. Kjo është normaliteti i ri për të cilin duhet të jemi gati.”

Ku janë vatra të thatësirës në Evropë?

Raporti konfirmon se Spanja, Maroku dhe Turqia po mbajnë barrën e thatësirës në Mesdhe.

Mungesa e ujit ka goditur rëndë sektorët e bujqësisë dhe turizmit në Spanjë vitet e fundit. Deri në shtator të vitit 2023, dy vjet thatësirë dhe nxehtësi rekord çuan në një rënie prej 50% të prodhimit të ullirit në Spanjë, duke bërë që çmimet e vajit të ullirit të dyfishohen në të gjithë vendin.

Ndërkohë, në Turqi, thatësira ka përshpejtuar pakësimin e ujërave nëntokësore, duke shkaktuar gropa që rrezikojnë banorët vendas dhe infrastrukturën e tyre. Gjithashtu, ajo zvogëlon përgjithmonë kapacitetin e ruajtjes së akuiferit.

“Vendet mesdhetare përfaqësojnë kanarinat në minierën e qymyrit për të gjitha ekonomitë moderne”, thotë dr. Mark Svoboda, bashkautor i raportit dhe drejtor i NDMC-së.

“Vështirësitë që përjetuan Spanja, Maroku dhe Turqia për të siguruar ujë, ushqim dhe energji gjatë thatësirës së vazhdueshme ofrojnë një pamje paraprake të së ardhmes së ujit në kushtet e ngrohjes globale të pakontrolluar. Asnjë vend, pavarësisht pasurisë apo kapacitetit, nuk mund të përballojë të jetë i vetëkënaqur.”

Larg nga të qenit “një periudhë thatësie”, shton dr. Svoboda, “Kjo është një katastrofë globale që lëviz ngadalë, më e keqja që kam parë ndonjëherë.”

Pse thatësira nuk është 'vetëm një ngjarje meteorologjike'

Duke pasur parasysh mënyrën se si thatësira përkeqëson varfërinë, urinë dhe pasigurinë energjetike, pikat më shkatërruese gjenden jashtë Evropës, në disa nga vendet më të varfra të botës.

Më shumë se 90 milionë njerëz në të gjithë Afrikën Lindore dhe Jugore përballen me uri akute, sipas raportit, ku disa zona kanë përjetuar thatësirën më të keqe të regjistruar ndonjëherë.

Në Somali, qeveria vlerësoi se 43,000 njerëz vdiqën vetëm në vitin 2022 për shkak të urisë së lidhur me thatësirën.

Zambia pësoi një nga krizat më të këqija energjetike në botë në prill të vitit 2024, ndërsa lumi Zambezi ra në nivele që janë 20 për qind të mesatares së tij afatgjatë. Hidrocentrali më i madh i vendit, Diga Kariba, ra në 7 për qind të kapacitetit të prodhimit, duke shkaktuar ndërprerje deri në 21 orë në ditë, duke detyruar spitalet, furrat e bukës dhe fabrikat të mbyllen.

“Thatësira nuk është vetëm një ngjarje moti, ajo mund të jetë një emergjencë sociale, ekonomike dhe mjedisore”, thekson bashkautorja e raportit, dr. Kelly Helm Smith, ndihmësdrejtoreshë e NDMC-së dhe studiuese e ndikimeve të thatësirës.

Në Afrikën Lindore, martesat e detyruara të fëmijëve u dyfishuan, ndërsa familjet kërkonin prikë për të mbijetuar. Megjithëse të ndaluara në Etiopi, martesat e fëmijëve u dyfishuan në frekuencë në katër rajonet e goditura më rëndë nga thatësira.

Në të gjithë botën, në Amazonë, thatësira përmbysi jetën e komuniteteve të largëta indigjene dhe rurale. Në disa zona, lumi ra në nivelin më të ulët të regjistruar ndonjëherë, duke i lënë banorët të bllokuar përfshirë gratë që po lindin dhe qytete të tëra pa ujë të pijshëm.

Është një temë e zakonshme që thatësira u shkakton një kosto disproporcionale grave dhe fëmijëve.

“Mekanizmat e përballimit që pamë gjatë kësaj thatësire u bënë gjithnjë e më të dëshpëruar”, thotë Guastello.

Midis viteve 2023 dhe 2024, një fenomen klimatik i El Niño-s përforcoi ndikimet tashmë të ashpra të ndryshimeve klimatike, shpjegojnë studiuesit, duke shkaktuar kushte të thata në zonat kryesore bujqësore dhe ekologjike.

“Kjo ishte një stuhi e përsosur”, thotë bashkautori i raportit, dr. Smith. “El Niño i hodhi benzinë zjarrit të ndryshimeve klimatike, duke i përkeqësuar efektet për shumë shoqëri dhe ekosisteme të cenueshme që i kanë tejkaluar kufijtë e tyre.”

Raporti jep disa rekomandime për të lehtësuar ndikimin e thatësirave, duke përfshirë: sisteme më të forta paralajmërimi të hershëm për të shpëtuar jetë; zgjidhje të bazuara në natyrë si restaurimi i pellgjeve ujëmbledhëse; infrastrukturë energjitike jashtë rrjetit; dhe përshtatje që i përgjigjet aspekteve gjinore.

“Kombet e botës kanë burimet dhe njohuritë për të parandaluar shumë vuajtje”, shton dr. Smith. Pyetja është, a kemi vullnetin?

/Motilokal.com