Temperatura, lagështia, presioni atmosferik, era dhe variabla të tjerë mjedisorë formësojnë jo vetëm funksionet tona trupore, por edhe mënyrën se si e përdorim zërin tonë për të komunikuar.

Fjala njerëzore është një mjet komunikimi jashtëzakonisht i ndjeshëm, i cili ndikohet nga një sërë faktorësh biologjikë, psikologjikë dhe mjedisorë.

Një nga faktorët më të rëndësishëm mjedisorë është klima: temperatura, lagështia, presioni atmosferik, era dhe variabla të tjerë mjedisorë formësojnë jo vetëm funksionet tona trupore, por edhe mënyrën se si e përdorim zërin tonë për të komunikuar.

Efektet e klimës në zë

Mënyra e parë dhe ndoshta më e drejtpërdrejtë se si klima ndikon në të folur është përmes fiziologjisë së prodhimit vokal. Kordat vokale, ashtu si i gjithë sistemi respirator dhe vokal, ndikohen fuqishëm nga temperatura dhe lagështia e mjedisit.

Në klimat e ftohta dhe të thata, zëri tenton të bëhet më i ashpër ose i ngjirur, për shkak të tharjes së mukozave që lubrifikojnë kordat vokale. Kjo i detyron shumë folës të flasin me një volum dhe kohëzgjatje më të ulët, duke shmangur tendosjen e zërit të tyre. Anasjelltas, në klimat e lagështa dhe të ngrohta, kushtet favorizojnë ruajtjen e lagështisë në laring, duke lejuar një të folur më të rehatshëm dhe të zgjatur.

Për më tepër, temperaturat e larta në përgjithësi e zvogëlojnë nevojën për aktivitet intensiv vokal. Në mjedise të nxehta, trupi përpiqet të kursejë energji dhe, si rezultat, njerëzit kanë tendencë të flasin më ngadalë dhe me qetësi. Kjo shihet edhe në kulturat tropikale, ku shpejtësia e të folurit është më e moderuar.

Në një hulumtim të ri të zbuluar nga BBC, shkencëtarët analizuan rreth 346,000 fjalë nga rreth 5,000 gjuhë dhe dialekte dhe llogaritën "zhurmën" mesatare të secilës gjuhë. Zhurma është një matje që pjesërisht mund të kuptohet si "intensitet", megjithëse përfshin edhe sa e lartë është një fjalë.

Për shembull, një fjalë me shumë zanore ka një tingull më të madh dhe më të rrumbullakët që përdor më shumë hapësirë në gojë dhe për këtë arsye është më rezonante se një fjalë tjetër që ka frekuenca më të larta dhe është shumë më e "mbyllur".

Studiuesit më pas shqyrtuan të dhënat globale të temperaturës së NASA-s për të vlerësuar nëse kishte një lidhje midis këtyre dy variablave. Ata zbuluan se familjet gjuhësore që u zhvilluan në klima më të ngrohta kanë tendencë të kenë tingullshmëri [intensitet] më të lartë, ose kanë tendencë të jenë më të forta, sesa ato që u zhvilluan në rajone më të ftohta. Për të qenë të qartë, nuk është se njerëzit që flasin këto gjuhë kanë tendencë të flasin më fort, por përkundrazi cilësia e fjalëve në këto gjuhë është më tingëlluese, ose më e lehtë për t'u shqiptuar me zë të lartë. Gjetjet u botuan në revistën PNAS Nexus.

Ekzistojnë disa teori se pse ndodh kjo, megjithëse midis ekspertëve "nuk ka pothuajse asnjë konsensus", thotë për BBC-në Tianheng Wang, një student doktorature në gjuhësi kompjuterike në Universitetin Nankai dhe autori i parë i studimit. Teoria e parë është se në klimat e ftohta, meqenëse ajri i ftohtë është mesatarisht më i thatë se ajri i ngrohtë (kjo është fizikë e thjeshtë) dhe se thatësia mund ta bëjë më të vështirë dridhjen e kordave vokale, gjuha u bë më e qetë sepse ishte më e përshtatshme për folësin. Përveç kësaj, në të ftohtë, mund të dëshironi ta mbani gojën të mbyllur më shpesh.

Teoria e dytë, sipas Wang, pohon se, meqenëse ajri në klimat më të ngrohta tenton të thithë dhe të dobësojë tingujt me frekuencë më të lartë, gjuhët atje zhvilluan tinguj më të lartë dhe më tingëllues që mund t'i rezistonin më mirë këtij shtrembërimi.

“Ky hulumtim shton disa prova shtesë në punën e mëparshme që përpiqet të lidhë volumin e zërit tonë me temperaturën, por ka edhe disa nga të njëjtat kufizime”, thotë Gary Lupyan, një shkencëtar njohës në Universitetin e Wisconsin-Madison i cili ka studiuar se si përshtatet gjuha.

Për shembull, studiuesit përfshinë vetëm rreth 40 fjalë për gjuhë, pjesërisht sepse të dhënat për disa gjuhë përmbanin vetëm 40 fjalë, “por është një pamje shumë e paplotë e asaj se si tingëllon një gjuhë”, thotë ai.

Në fund të fundit, Lupyan beson se nevojiten analiza më të hollësishme për të mbështetur këtë marrëdhënie midis zhurmës dhe temperaturës. Për shembull, dallimi midis temperaturës dhe lagështisë, ose marrja në konsideratë e lartësisë, e cila gjithashtu mund të ndikojë në erë dhe në mënyrën se si prodhohen dhe perceptohen tingujt, më shumë analiza mund të na ndihmojnë të kuptojmë më mirë mekanizmin e kësaj lidhjeje, thotë ai.

Evolucioni i gjuhës është një temë komplekse, thotë Wang, dhe gjatë mijëra viteve, gjuhët kanë “grumbulluar prova të vlefshme që pasqyrojnë ndërveprimin midis mjedisit dhe shoqërive njerëzore”. Eksplorimi i këtij ndërveprimi, shpresojmë, mund të na japë njohuri mbi historinë tonë, siç është mënyra se si gjuhët migruan në rajone të ndryshme gjeografike ndërsa folësit e tyre udhëtuan nëpër botë.

Karakteristikat gjuhësore dhe fonologjike

Dhe shumë studime të tjera gjuhësore kanë treguar se klima mund të lidhet me fonologjinë e gjuhëve.

Një shembull tipik është krahasimi midis gjuhëve të Azisë Juglindore dhe atyre të Evropës Qendrore. Të parat karakterizohen nga struktura më tonale (p.sh. kinezishtja, vietnamishtja), ndërsa të dytat nga grupe më simfonike (si gjermanishtja ose polonishtja).

Klima ndikon gjithashtu në humorin dhe sjelljen e njerëzve, gjë që nga ana tjetër reflektohet në mënyrën se si flasin. Në mjedise me diell të shpeshtë dhe temperatura të buta, njerëzit duken më të shoqërueshëm dhe të gatshëm për të komunikuar. Kjo çon në një të folur më intensive, spontane dhe emocionale.

Në të kundërt, në rajonet me dimra të gjatë e të errët, siç janë vendet skandinave, banorët kanë tendencë të jenë më të rezervuar dhe shprehja e tyre vokale më e kontrolluar dhe e butë. Kjo është vërejtur jo vetëm në nivelin e bisedës, por edhe në shprehjet kulturore si letërsia ose teatri.

Për më tepër, klima mund të ndikojë në organizimin shoqëror, gjë që reflektohet në kulturën vokale. Në rajonet e ftohta, njerëzit kanë tendencë të jetojnë më shumë brenda, gjë që zvogëlon nevojën për të folur me zë të lartë.

Në të kundërt, në klimat e ngrohta ku jeta shoqërore zhvillohet jashtë, zëri shpesh përshtatet për të mposhtur tingujt e jashtëm (p.sh., tingujt e natyrës ose të qytetit), gjë që çon në një të folur më të lartë ose më shprehës.

Shembuj kulturorë

Duke analizuar kulturat nga zona të ndryshme klimatike, vërejmë dallime të rëndësishme në mënyrën se si njerëzit flasin:

• Italia dhe Greqia (Mesdhetare): Klima e ngrohtë dhe me diell favorizon shoqërueshmërinë dhe shprehjen publike. Njerëzit flasin me zë të lartë, me shumë gjeste dhe ngarkesë të pasur emocionale.
• Japonia: Pavarësisht klimës së lagësht, kodi shoqëror favorizon qetësinë dhe kontrollin e zërit. Mjedisi është shpesh i qetë, kështu që një zë i ulët është i mjaftueshëm.
• Rusia dhe Skandinavia: Në klimat e ftohta dhe të errëta të veriut, të folurit karakterizohet nga një ton i ulët, qartësi dhe mungesë ekzagjerimi. Të folurit është më shumë një mjet për komunikim sesa për shprehje.
• Fiset afrikane subsahariane: Nxehtësia dhe nevoja për komunikim në distancë në hapësirë të hapur çuan në zhvillimin e këngëtarëve ritmikë dhe zërave të fortë e të qartë.

Klima nuk është vetëm një sfond mbi të cilin zhvillohet komunikimi njerëzor. Është një faktor dinamik që ndikon thellësisht në mënyrën se si flasim, me çfarë intensiteti, sa shpesh dhe në çfarë stili.

Nga kordat tona vokale te modelet kulturore të shprehjes, moti dhe mjedisi lënë një gjurmë të pashlyeshme në komunikimin tonë.

/Motilokal.com