Moti ekstrem dëmton shëndetin e njeriut, natyrën dhe ekonominë. Gjatë dekadave të fundit, Evropa ka përjetuar ngjarje më ekstreme të motit; nga thatësirat, valët e të nxehtit dhe zjarret në pyje deri te stuhitë e dhunshme dhe përmbytjet e menjëhershme.
Ndërkohë që asnjë ngjarje ekstreme e motit nuk mund t’i atribuohet vetëm ndryshimit klimatik, Paneli Ndërqeveritar për Ndryshimet Klimatike (IPCC) e bën të qartë, emetimet e gazrave serrë të shkaktuara nga njeriu ka shumë të ngjarë t’i kenë bërë ekstremet e motit dhe klimës më të shpeshta dhe intensive. Dhe ky trend i rrezikshëm do të vazhdojë. Kontinenti ynë po ngrohet më shpejt se çdo kontinent tjetër në botë.
Kur ndodhin këto ngjarje, shohim se edhe dezinformimi përhapet si zjarri në pyll, me disa aktorë që përpiqen të minimizojnë ose mohojnë rolin e ndryshimeve klimatike. Pra, ku qëndron e vërteta? Ja 5 fakte rreth motit ekstrem dhe lidhjeve të tij me ndryshimet klimatike:
1. Moti ekstrem nuk është diçka e re, por ndryshimi i klimës po e bën atë më të shpeshtë dhe intensiv
Është e qartë se gjithmonë kemi përjetuar valë të nxehti, stuhi, shi dhe thatësirë - këto ngjarje nuk janë asgjë e re. Por ndryshimi i klimës po i ndryshon këto modele. Ngjarjet ekstreme të motit po ndodhin më shpesh dhe po godasin më fort sesa vetëm disa dekada më parë. Temperaturat globale janë rritur më shpejt që nga viti 1970 sesa në çdo periudhë tjetër 50-vjeçare, të paktën 2000 viteve të fundit. Periudha 2011-2020 ishte dekada më e ngrohtë e plotë e regjistruar, me temperatura mesatare globale që arritën 1.1°C mbi nivelet para-industriale në vitin 2019. Pothuajse çdo vit që atëherë ka thyer një rekord të ri si viti më i nxehtë.
Në Evropë, ritmi i ngrohjes ka qenë edhe më i mprehtë. Valët e të nxehtit po intensifikohen dhe numri i ditëve me të paktën 'stres të fortë nga nxehtësia' po bëhet gjithnjë e më i zakonshëm. Sipas IPCC-së , temperaturat ekstreme që godisnin një herë në dekadë tani ndodhin pothuajse tre herë më shpesh dhe janë 1.2˚C më të nxehta. Rezultati është se vdekjet që lidhen me nxehtësinë në Evropë janë rritur me rreth 30% në 20 vitet e fundit. Agjencia Evropiane e Mjedisit (EEA) paralajmëron se temperaturat ekstreme pritet të rriten edhe më shpejt se temperaturat mesatare.
Modelet e reshjeve po ndryshojnë gjithashtu. Ajri më i ngrohtë mban më shumë lagështi rreth 7% më shumë për çdo gradë Celsius dhe kjo nxit stuhi më intensive. Stuhitë tani sjellin deri në 40% më shumë reshje sesa do të kishin pa ndryshimet klimatike. Intensiteti i reshjeve është rritur me 22% në Evropë gjatë 50 viteve të fundit, duke rritur rrezikun e përmbytjeve të menjëhershme në rajonet e cenueshme.
Ndryshimi i klimës po prish gjithashtu ciklin e ujit, duke e bërë më të vështirë menaxhimin e ujit tonë. Ndërsa cikli i ujit bëhet më i paqëndrueshëm, rrezikojmë të na mbarojë uji kërkesa mund të jetë 40% më e lartë se furnizimi deri në vitin 2030 nëse nuk veprojmë.
Ndërkohë, ndryshimi i klimës po amplifikon rreziqe të tjera. Zjarret në pyje, qofshin të shkaktuara nga njerëzit (aksidentalisht ose me qëllim) apo ngjarje natyrore si rrufeja, tani po digjen më nxehtë, më shpejt dhe më gjatë. Pyjet më të thata dhe thatësirat e zgjatura i bëjnë ato më të vështira për t'u përmbajtur, dhe ato gjithashtu mund të përkeqësohen nga menaxhimi i papërshtatshëm i tokës. Globalisht, sezonet e zjarreve po fillojnë më herët dhe zgjasin rreth dy javë më shumë se 30 vjet më parë. Edhe rajone si Evropa Veriore dhe Arktiku po shohin një aktivitet të paparë zjarri. Dhe kërcënimi është në rritje - ndryshimi i klimës pritet të rrisë rrezikun e zjarreve në pothuajse të gjithë Evropën, duke kërkuar veprime të rëndësishme për reagim ndaj emergjencave dhe përgatitje në nivel të BE-së.
2. Ndryshimi i klimës rezulton në të gjitha format e motit ekstrem
Sistemi klimatik i Tokës është kompleks; ashtu janë edhe mjediset tona natyrore dhe të ndërtuara. Ndryshimi i klimës nuk përhapet në mënyrë të barabartë në të gjithë planetin. Edhe pse planeti ngrohet në përgjithësi, rritja e gazrave serrë në atmosferë ka efekte të ndryshme në vende të ndryshme.
Disa zona po përballen me thatësira më të gjata dhe më të ashpra, ndërsa të tjera përjetojnë reshje shiu dhe përmbytje më intensive. Disa pjesë të Evropës po goditen nga të dyja. Në Evropën veriore, reshjet vjetore dhe reshjet e dendura parashikohet të rriten, me thatësirat që do të bëhen më pak të shpeshta. Evropa Qendrore, në të kundërt, duhet të parashikojë vera më të thata dhe ngjarje më ekstreme të motit, siç janë shirat më të dendur, përmbytjet e lumenjve, thatësirat dhe zjarret në pyje. Evropa Jugore pritet të bëhet edhe më e thatë, me rënie të reshjeve vjetore dhe të verës dhe thatësira dhe zjarre më të shpeshta.
Po moti i ftohtë? Nuk është zhdukur dhe nuk është provë kundër ngrohjes globale, por numri mesatar i ditëve të ftohta dhe rasteve të të ftohtit ekstrem është ulur dhe do të vazhdojë ta bëjë këtë. Megjithatë, paradoksalisht, ndryshimi i klimës mund të intensifikojë disa ekstreme të ftohta për shembull, stuhi më të forta bore mund të ndodhin në rajone ku masat e ftohta ajrore të Arktikut përplasen me temperatura jashtëzakonisht të ngrohta të sipërfaqes së oqeanit, siç e ka theksuar IPCC.
3. Moti ekstrem vë në rrezik qëndrueshmërinë, prosperitetin dhe konkurrueshmërinë
Moti ekstrem më i shpeshtë dhe më i ashpër po e vë ekonominë, infrastrukturën dhe strukturën shoqërore të Evropës nën presion në rritje.
Në 50 vitet e fundit në Evropë, sipërfaqe pyjore më shumë se dyfishi i Portugalisë është shkatërruar nga zjarret dhe më shumë se 246,000 njerëz kanë humbur jetën për shkak të ngjarjeve ekstreme të motit të lidhura me klimën.
Dëmi ekonomik po rritet me shpejtësi. Midis viteve 1980 dhe fundit të vitit 2023, 27 shtetet anëtare të BE-së kanë përjetuar më shumë se 738 miliardë euro humbje nga këto lloj ngjarjesh, ndërsa përmbytjet gjatë kësaj periudhe i kanë kushtuar BE-së mbi 325 miliardë euro. Përveç dëmtimit të infrastrukturës dhe shtëpive, furnizimi dhe cilësia e ujit mund të ndikohen seriozisht, me pasoja shkatërruese që ndihen në të gjithë shoqërinë, ekonominë dhe mjedisin. Shkencëtarët nga IPCC paralajmërojnë se ndryshimi i klimës ka shumë të ngjarë të rëndojë sistemet kyçe të infrastrukturës, nga transporti te energjia dhe uji, me ndërprerje që do të ndikojnë përtej kufijve dhe ekonomive.
Ndikimet e ngjarjeve ekstreme të motit në sistemet energjetike janë veçanërisht shqetësuese sepse ato ndihen në të gjithë ekonominë. Për shembull, në janar të vitit 2025, stuhia Éowyn shkaktoi dëme të mëdha në infrastrukturën e energjisë elektrike të Irlandës, duke rezultuar në humbjen e furnizimit me energji elektrike për 768,000 shtëpi, ferma dhe biznese.
Nuk janë vetëm stuhitë. Thatësirat dhe valët e të nxehtit po vënë në provë edhe sistemet e energjisë. Për shembull, vitet e fundit, rrjedhat e ulëta të ujit dhe temperaturat e larta të lumenjve në Francë çuan në mbyllje të përkohshme të impianteve bërthamore, pasi mundësia e shkarkimit të një pjese të nxehtësisë së mbeturinave të impianteve në ujë ishte shumë e kufizuar. Ndërsa temperaturat rriten, këto sfida vetëm do të rriten. Përveç kësaj, zjarret në pyje, ndonjëherë të përkeqësuara nga valët e të nxehtit, mund të shkaktojnë dëme në linjat e energjisë dhe të provokojnë incidente .
Ndërprerjet e energjisë elektrike janë më shumë sesa thjesht një shqetësim. Ato kushtojnë miliarda në humbje të orëve të punës, ndërprerje të sistemit bankar, transportit dhe komunikimit, për të mos përmendur zinxhirët e furnizimit, koston e reagimit ndaj emergjencave dhe mallrat e prishura. Për shembull, ndërprerja e energjisë elektrike në vitin 2005 në Suedi, e shkaktuar nga një stuhi e fortë, çoi në ndërprerje të konsiderueshme në rrjet duke prekur rreth 730,000 klientë, me vlerësime për humbje ekonomike direkte dhe indirekte prej 3 miliardë eurosh.
Përtej infrastrukturës, moti ekstrem përbën gjithashtu një kërcënim për shëndetin dhe mund të zvogëlojë produktivitetin. Rritja e temperaturavedhe valët e nxehtësisë që intensifikohen mund të rrisin vdekshmërinë e lidhur me nxehtësinë e verës, por gjithashtu mund të ndryshojnë modelet e sëmundjeve tek njerëzit dhe kafshët dhe dëmtuesit e bimëve. Temperaturat më të larta, ndryshimet në reshje dhe rritja e nivelit të detit do të ndikojnë gjithashtu në sektorë si bujqësia, pylltaria dhe turizmi, të cilët varen nga kushtet e qëndrueshme klimatike.
Vlerësimi Evropian i Rrezikut Klimatike bën të qartë, ndikimet klimatike kërcënojnë sigurinë ushqimore dhe të ujit, stabilitetin energjetik dhe sistemet financiare, si dhe shëndetin e të gjithëve. Kjo nga ana tjetër vë në rrezik kohezionin dhe stabilitetin social.
4. Ndërtimi i qëndrueshmërisë dhe përmirësimi i gatishmërisë janë çelësi për minimizimin e humbjeve dhe dëmeve
Ulja e emetimeve është thelbësore për kufizimin e ngrohjes globale në 1.5°C. Ligji Evropian për Klimën i BE-së sanksionon qëllimin e neutralitetit klimatik të BE-së deri në vitin 2050 në legjislacion dhe përcakton një objektiv të përkohshëm për një ulje neto të emetimeve prej 55% deri në vitin 2030. Kalimi në zero neto do të ndihmojë në stabilizimin e temperaturave dhe në frenimin e tendencave në rritje të motit ekstrem.
Megjithatë, moti ekstrem gjithnjë e më i ashpër dhe i shpeshtë po prish jetën në të gjithë Evropën. Ndërsa disa ndikime klimatike tani janë të pashmangshme, pasojat e tyre mund të zvogëlohen përmes një rezistence dhe përgatitjeje më të mirë.
Veprime më ambicioze në këto fusha janë thelbësore për mbrojtjen e njerëzve, prosperitetin dhe stabilitetin afatgjatë. Ndërtimi i qëndrueshmërisë ndaj motit ekstrem nuk është opsional është thelbësor për përmirësimin e mirëqenies dhe standardeve të jetesës, trajtimin e pabarazisë, mbrojtjen e mjeteve të jetesës dhe sigurimin e stabilitetit financiar dhe konkurrueshmërisë.
Rezistenca mund të marrë shumë forma: nga të korrat rezistente ndaj thatësirës dhe sistemet e larmishme të energjisë, deri te mjetet e përmirësuara të paralajmërimit të hershëm dhe planifikimi urban i zgjuar ndaj klimës. Shumë prej këtyre janë zgjidhje "pa keqardhje"., duke ofruar përfitime ekonomike, sociale dhe mjedisore pavarësisht se si evoluon klima.
Forca kolektive e BE-së është një aset kyç në ndërtimin e qëndrueshmërisë. Strategjia e Përshtatjes së BE-së nxit veprime në të gjitha politikat e BE-së për të rritur gatishmërinë ndaj klimës, për të mbështetur veprimet kombëtare të përshtatjes dhe për të shkallëzuar përpjekjet ndërkombëtare të qëndrueshmërisë ndaj klimës. Misioni i BE-së për Përshtatjen ndaj Ndryshimeve Klimatikembështet rajonet, qytetet dhe autoritetet lokale në përpjekjet e tyre për të ndërtuar rezistencë ndaj ndikimeve të ndryshimeve klimatike, të mbështetura nga fondet nga Horizon Europe, programi i BE-së për Kërkim dhe Inovacion.
Për të forcuar më tej këto politika, Komisioni do të paraqesë një paketë ambicioze politikash për qëndrueshmërinë ndaj klimës dhe menaxhimin më të mirë të rrezikut klimatik gjatë gjysmës së dytë të vitit 2026.
Në sektorin e energjisë, rishikimi i kuadrit të sigurisë energjetike për gazin dhe energjinë elektrike, i cili përfshin dispozita për të adresuar rreziqet nga ngjarjet natyrore dhe ekstreme të motit, do të synojë të rrisë qëndrueshmërinë ndaj rreziqeve klimatike. Rregullorja mbi Rrjetet Trans-Evropiane për Energjinë thekson gjithashtu rëndësinë e forcimit të përpjekjeve për përshtatjen dhe zbutjen e klimës, ndërtimin e qëndrueshmërisë dhe parandalimin dhe përgatitjen për fatkeqësitë.
Strategjia Evropiane e Rezistencës ndaj Ujit synon ta bëjë shoqërinë, mjedisin dhe ekonominë tonë më të qëndrueshme ndaj klimës në ndryshim. Për të promovuar më së miri sigurinë e ujit, ne duhet të ndërtojmë një ekonomi të zgjuar ndaj ujit që përdor dhe ripërdor ujin në mënyrë efikase, dhe të zgjerojmë qasjen në ujë dhe kanalizime për të gjithë. Shikuesi i zonave me rrezik përmbytjesh dhe Sistemi Evropian i Ndërgjegjësimit për Përmbytjet, të ndihmojë në rritjen e ndërgjegjësimit dhe të mbështesë masat përgatitore për ngjarjet e mëdha të përmbytjeve.
5. Zgjidhjet e bazuara në natyrë mund të na ndihmojnë të mbrohemi nga moti ekstrem
Ndërkohë që mund të mendoni menjëherë për mbrojtjet nga përmbytjet, muret detare dhe ndërtesat rezistente ndaj stuhive kur mendoni për mbrojtjen e vetes dhe të shtëpive tona nga moti ekstrem, natyra ka një rol të rëndësishëm për të luajtur gjithashtu.
Zgjidhje të bazuara në natyrë (NBS) janë veprime të frymëzuara dhe të mbështetura nga natyra. Ato ndihmojnë në ndërtimin e qëndrueshmërisë, ndërkohë që ofrojnë përfitime mjedisore, sociale dhe ekonomike dhe mbeten shumë efektive nga ana e kostos.
Zgjidhje si mbjellja e më shumë pemëve, mbrojtja dhe restaurimi i ekosistemeve dhe menaxhimi i tokës bujqësore në mënyrë më të qëndrueshme mund të ndihmojnë gjithashtu në uljen e emetimeve të karbonit.
Ato janë një pjesë kyçe e Rezistencës ndaj Ujit të BE-së dhe Biodiversiteti. Këto zgjidhje përfshijnë restaurimin e lumenjve dhe ligatinave, krijimin e peizazheve sfungjerore me bimë që thithin ujin dhe trajtimin e ndotjes në mënyrë më efektive. Veprime të tilla si restaurimi i tokës dhe heqja e barrierave të lumenjve ndihmojnë në mbajtjen e më shumë ujit në mjedis, duke i bërë komunitetet më rezistente ndaj motit ekstrem.
BE-ja mbështet projekte si City Bluesdhe AQUARES, të cilat përqendrohen në përmirësimin e menaxhimit të ujit. Ligatinat e ndërtuara, pellgjet mbajtëse dhe livadhet e fushave të përmbytjeve mund të ndihmojnë në parandalimin e përmbytjeve dhe zvogëlimin e dëmeve nga reshjet e dendura të shiut.
Projekte të tjera të financuara nga BE-ja, si Urban GreenUp, promovojnë zgjidhje të tilla si çatitë e gjelbra dhe hapësirat e gjelbra me hije për të freskuar qytetet gjatë verës. Masat shfrytëzojnë natyrën për të ulur temperaturat dhe për të rritur lagështinë, duke ulur rrezikun nga valët e të nxehtit dhe thatësira.
Moti ekstrem nuk është thjesht fat i keq është një sinjal i qartë paralajmërues në një klimë që po ndryshon me shpejtësi. Dezinformimi mund të përpiqet të minimizojë ose të shkëpusë vëmendjen nga e vërteta, por shkenca është e fortë: ndryshimi i klimës po i bën ngjarjet e motit më të shpeshta, më intensive dhe më të kushtueshme.
/Motilokal.com
