Bota është më e dhunshmja që ka qenë prej dekadash. Një raport nga Instituti i Kërkimeve për Paqen në Oslo regjistroi 61 konflikte në 36 vende vitin e kaluar, niveli më i lartë që nga viti 1946. Duke pasur parasysh numrin e konflikteve aktualisht aktive në të gjithë botën, kjo shifër mund të rritet përsëri këtë vit.

Luftërat kanë një kosto të dukshme njerëzore. Pothuajse 65,000 palestinezë janë vrarë në Gaza që kur Izraeli filloi sulmin e tij në territor në tetor 2023, ndërsa mendohet se jetët e deri në 250,000 trupave ruse janë humbur në Ukrainë.

Të gjithë jemi të njohur me këto shifra. Kjo ndodh sepse janë ato që priren të dominojnë titujt kryesorë të lajmeve. Por luftërat janë gjithashtu tepër shkatërruese për mjedisin - dhe dëmi shpesh kalon pa u vënë re derisa të jetë tepër vonë për t'u ndrequr.

Ka tre arsye pse kriza klimatike duhet të riformësojë mënyrën se si e mendojmë luftën , thotë Duncan Depledge i Universitetit Loughborough. Pika e tij e parë është se lufta degradon mjedisin. Vetë luftimet shkaktojnë dëme të konsiderueshme në tokë, ndërsa armiqësitë mund të fragmentojnë bashkëpunimin ndërkombëtar për ndryshimet klimatike.

Emetimet e lidhura me operacionet ushtarake në mbarë botën të tilla si ato të gjeneruara nga avionët ushtarakë ndoshta rivalizojnë edhe disa nga vendet me ndotjen më të lartë.

Depledge, një lektor i lartë në gjeopolitikë dhe siguri, pranon se nuk është e lehtë të llogaritet gjurma e aktiviteteve ushtarake. Emetimet ushtarake të Kinës dhe Rusisë, për shembull, kanë rezultuar pothuajse të pamundura për t'u vlerësuar për shkak të mungesës së të dhënave që ato raportojnë.

“Por pika thelbësore është se njohja e kostove klimatike të luftës ngre gjithnjë e më shumë pyetje morale dhe praktike në lidhje me nevojën për më shumë përmbajtje strategjike dhe nëse biznesi i luftës mund të bëhet ndonjëherë më pak shkatërrues për mjedisin.”

Pika e tij e dytë është se efektet e ndryshimeve klimatike mund ta intensifikojnë rrezikun e dhunës në pjesë të caktuara të botës. “Disa konflikte në Lindjen e Mesme dhe Sahel tashmë janë etiketuar si ‘luftëra klimatike’, duke nënkuptuar se ato mund të mos kishin ndodhur nëse nuk do të ishin për streset e ndryshimeve klimatike.”

Dhe së treti, ai sugjeron që forcat ushtarake së shpejti mund të bëhen më pak efektive për shkak të kushteve më ekstreme dhe të paparashikueshme klimatike. Depledge thotë se këta faktorë së bashku po i lënë studiuesit "me perspektivën e pakëndshme të ripërcaktimit të mënyrës se si mund dhe duhet të përdoret forca ushtarake" në një botë në ndryshim.

A ka çuar gjithmonë ndryshimi i klimës në dhunë? Kjo ishte pyetja që i bëra Jay Silverstein, një ekspert në arkeologjinë e luftës në Universitetin Nottingham Trent. “Ekziston një konsensus i gjerë se stresi klimatik kontribuon në përshkallëzimet rajonale të dhunës kur ka ndikim në prodhimin e ushqimit”, më tha ai në përgjigje. “Megjithatë, provat historike zbulojnë një realitet më kompleks.”

Silverstein shpjegon se krizat që po afrojnë shpesh kanë nxitur zgjuarsinë njerëzore. Kjo u ka mundësuar disa qytetërimeve të mbijetojnë dhe të tjerave të lulëzojnë. “Teknologjitë e ngritjes së ujit nga shadufi egjiptian te rrotat kineze të ujit dhe mullinjtë e erës persianë, zgjeruan tokën e punueshme dhe intensifikuan prodhimin”, vëren ai si shembull.

Megjithatë, stresi klimatik ka shkaktuar gjithashtu dhunë që ka ndihmuar në zhdukjen e qytetërimeve të tëra nga harta. “Ndërsa njerëzimi përballet me një krizë mjedisore në rritje të shkaktuar nga ngrohja globale, përgjigja reflektive ndaj stresit klimatik paqëndrueshmëria politike dhe konflikti duhet të sfidohet nga një angazhim i ripërtërirë për përshtatje, bashkëpunim dhe inovacion.”

Trashëgimia e qëndrueshme e luftës

Ndërsa udhëtoja përgjatë bregdetit të Vietnamit disa vite më parë, ndalova në provincën e vogël rurale të Quảng Trị. Zona ishte një fushëbetejë e madhe gjatë luftës së Vietnamit dhe u bombardua pothuajse tërësisht nga forcat amerikane. Provinca mbetet e mbushur me municione të pashpërthyera edhe sot.

Bombat e pashpërthyera vazhdojnë të vrasin dhe plagosin njerëz në të gjithë Vietnamin, si dhe në shumë vende të tjera anembanë botës. Ato gjithashtu shkaktojnë dëme të konsiderueshme në mjedis. Sarah Njeri dhe Christina Greene e SOAS, Universiteti i Londrës dhe Universiteti i Arizonës përkatësisht shpjegojnë se kjo manifestohet në mënyra të ndryshme.

Bombat dhe minat tokësore të pashpërthyera “mund të lëshojnë metale të rënda dhe mbetje toksike në tokë, duke ndotur tokën dhe ujin”. Dhe madje edhe metodat për pastrimin e municioneve të pashpërthyera mund të kontribuojnë në degradimin e tokës, thonë ata, duke u mbështetur në provat e lëshimit të metaleve të rrezikshme në tokë në Irakun verilindor pas aktiviteteve të çminimit.

Ndryshimi i klimës po e përkeqëson situatën. Përmbytjet dhe reshjet e dendura të shiut mund të nxjerrin në dritë ose të zhvendosin minat tokësore, ndërsa nxehtësia ekstreme mund të shkaktojë shpërthimin e municioneve të braktisura ose të pashpërthyera.

Provat për këtë erdhën vetëm disa javë më parë. Zjarret në kënetat e Yorkshire Veriore në Mbretërinë e Bashkuar, ku sapo kemi përjetuar verën tonë më të nxehtë të regjistruar ndonjëherë shkaktuan shpërthimin e 18 bombave që ishin ngulitur në tokë që nga Lufta e Dytë Botërore.

“Mbetjet shpërthyese të luftës kanë një ndikim afatgjatë”, thonë Njeri dhe Greene. “Ndryshimi i klimës po e bën kërcënimin më të paparashikueshëm dhe më sfidues për t’u adresuar.”

Një tjetër efekt afatgjatë i luftës është zhvendosja e njerëzve nga shtëpitë e tyre. Këta njerëz, shkruan Kerrie Holloway e organizatës ODI Global thinktank, janë veçanërisht të prekshëm ndaj efekteve të ndryshimeve klimatike.

Sipas Holloway, një bashkëpunëtor kërkimor në Grupin e Politikave Humanitare, personat e zhvendosur “ka të ngjarë të kenë përdorur çdo para dhe pasuri të tjera që kishin para zhvendosjes së tyre, duke i lënë të paaftë të bëjnë të njëjtat përshtatje si ata që nuk janë zhvendosur”.

Ata gjithashtu shpesh e gjejnë veten duke u vendosur në tokë që është e disponueshme vetëm sepse banorët ekzistues nuk e duan atë. Holloway përmend si shembull qytetin irakian të Mosulit, ku Yusuf, një refugjat që njoha disa vite më parë, u detyrua të largohej.

“Rindërtimi i ngecur pas çlirimit të qytetit nga grupi militant i Shtetit Islamik në vitin 2017 ka rezultuar në mungesë të strehimit të përshtatshëm. Kjo ka lënë shumë njerëz të zhvendosur të jetojnë në strehimore të papërfunduara ose të improvizuara në rrugë të pashtruara që janë të prirura për përmbytje gjatë shirave të rrëmbyeshëm.”

Dhe së fundmi, njerëzit e zhvendosur shpesh anashkalohen në planet e menaxhimit të fatkeqësive. Kjo, shkruan Holloway, "mund të rezultojë në mosmarrjen e vëmendjes nga ana e tyre të paralajmërimeve të hershme kur ato jepen".

/Motilokal.com