Për mijëra vjet, i njëjti mister është përsëritur çdo vjeshtë, gjethet e pemëve ndryshojnë ngjyrë, sikur të kryejnë një ritual lamtumire ndaj dritës, pak para se të hyjnë në heshtjen e dimrit. Kimia që qëndron pas këtij transformimi shumëngjyrësh është e njohur për shkencëtarët, por "pse"-ja më e thellë e këtij procesi vazhdon të provokojë një debat të gjallë shkencor.

Pse natyra zgjodhi t’i lyente gjethet me të kuqe, të verdhë ose portokalli përpara se të binin? Pse njerëzit udhëtojnë mijëra kilometra për t’i parë ato të ndriçuara në hijet e një pjekurie të palexueshme? Dhe në fund të fundit, çfarë do të thotë e gjithë kjo bukuri, kur pas saj fshihet një proces vdekjeje, riciklimi dhe pritjeje?

E vetmja gjë e sigurt është se mekanizmi i ndryshimit të ngjyrës bazohet në një strategji të menaxhimit të energjisë dhe lëndëve ushqyese. Ngjyra e gjelbër e gjetheve, kaq karakteristike e pranverës dhe verës, i detyrohet klorofilit, substancës që u lejon gjetheve të shndërrojnë rrezet e diellit në energji përmes fotosintezës.

Ndërsa ditët shkurtohen dhe temperatura bie, pemët fillojnë të thithin lëndë ushqyese nga gjethet e tyre për t'i ruajtur për dimrin që po vjen. Klorofili zbërthehet dhe zhduket, duke zbuluar pigmente të tjera kimike që më parë ishin të fshehura pas velit të gjelbër, karotenoidet për të verdhën dhe portokallin, antocianinat për të kuqen dhe vjollcën.

Këtu fillon misteri i vërtetë

Këtu fillon misteri i vërtetë, sepse ndryshe nga të verdhat dhe portokallitë që ishin tashmë të pranishme në gjethe, ngjyra e kuqe prodhohet përsëri nga pema pikërisht në momentin kur gjethja është gati të thahet. Pse të humbasim energji për diçka që do të bjerë në tokë brenda pak ditësh? Është një akt luksi i paimagjinueshëm, por që vazhdon për mijëra vjet. Dhe nëse vazhdon, ndoshta u ofron diçka pemëve.

Një nga teoritë më të përhapura pohon se gjethet e kuqe veprojnë si krem kundër diellit, një filtër mbrojtës kundër dritës së vjeshtës. Antocianinat, substancat që prodhojnë ngjyrën e kuqe, veprojnë si antioksidantë, ato mbrojnë qelizat e gjetheve nga rrezatimi ultravjollcë dhe stresi oksidativ, i cili rritet kur klorofili zhduket.

Kjo i jep pemës më shumë kohë për të thithur lëndë ushqyese të vlefshme nga gjethet e saj para se ato të bien. Kjo teori duket të jetë veçanërisht e vërtetë në rajonet e Amerikës së Veriut dhe Azisë Lindore, ku rrezet e diellit në vjeshtë janë më intensive sesa në Evropën Veriore, duke rezultuar në ngjyra shumë më të gjalla atje, me dominimin e toneve të kuqe dhe vjollcë.

Nga ana tjetër, ekziston teoria e bashkëevolucionit me insektet, e cila pohon se gjethet e kuqe veprojnë si sinjale penguese për afidet dhe organizmat e tjerë barngrënës. Me sa duket, ngjyra e kuqe tregon se pema është e fortë dhe e shëndetshme, e aftë të mbrohet, kështu që insektet nuk kanë arsye ta kolonizojnë atë.

Megjithatë, shumë studime tregojnë se shumica e insekteve, siç janë afidet, nuk e perceptojnë të kuqen ashtu siç e perceptojnë njerëzit; ata e shohin më shumë si të zezë ose gri të errët. Për më tepër, e verdha është treguar se tërheq insektet, gjë që i bën gjethet e verdha më të prekshme - e megjithatë ato vazhdojnë të jenë kudo. Pra, ndoshta e kuqja funksionon më shumë si një sinjal "vdekjeje" dhe i dekurajon insektet sepse duket "e padobishme".

Megjithatë, ka shumë shkencëtarë që besojnë se e vërteta qëndron diku në mes. Domethënë, gjethet skuqen si për t'u mbrojtur nga drita, ashtu edhe për të dekurajuar armiqtë e tyre, dhe për arsye që ne ende nuk i dimë. Natyra nuk ka nevojë për përgjigje të qarta; shpesh, evolucioni kombinon funksione të shumëfishta në të njëjtën strukturë.

Faktori njeri

Por përtej shpjegimeve kimike dhe evolucionare, ekziston edhe faktori njeri. Është e pamundur të injorohet fakti që për shekuj, ndoshta mijëvjeçarë, njerëzit kanë mbjellë, përzgjedhur, krasitur dhe transportuar pemë bazuar në estetikën e tyre dhe kjo padyshim përfshin edhe ngjyrat e tyre të vjeshtës.

Sa herë u prenë pemët që nuk u “kthyen mjaftueshëm në të kuqe”? Sa herë u zgjodhën për parqe dhe rrugë ato që e lyenin horizontin me portokalli? Prandaj, është e mundur që të ketë pasur një presion të heshtur, njerëzor dhe artificial përzgjedhës që i ka shtuar ngjyrat e vjeshtës.

Dhe po, e gjithë kjo tani po lëviz brenda kontekstit të krizës klimatike. Cili do të jetë qëllimi i këtyre shpërthimeve shumëngjyrëshe kur tetori të duket si shtatori dhe nëntori si maji? Në disa pjesë të botës, si në shtetin Maine në SHBA, gjethet kanë filluar të thahen menjëherë, pa pasur kohë të kthehen në të kuqe ose të arta. Thatësira, rritja e temperaturave dhe stinët e paqëndrueshme po e fshijnë imazhin që e kemi marrë si të mirëqenë për shekuj me radhë.

Ndaj, ndoshta, herën tjetër që ecni nën një tendë gjethesh të kuqe ose të arta, ia vlen të qëndroni pak më gjatë. Jo vetëm për bukurinë e atij momenti, por edhe për historinë e heshtur që mbart: një histori kimie, moti, koha, mbijetesa dhe një pakt i lashtë midis jetës dhe vdekjes. Sepse gjethet nuk ndryshojnë ngjyrë për ne. Por ne ekzistojmë për t'i parë ato dhe për t'u pyetur për një moment se çfarë tjetër, ndoshta, po ndryshon pa e kuptuar.

/Motilokal.com