Pllakat tektonike janë ndër forcat më të fuqishme në Tokë, duke ushtruar një ndikim të jashtëzakonshëm mbi çdo jetë që zhvillohet në këtë planet. Ato janë njëkohësisht krijuese dhe shkatërruese, të afta të ngrenë vargmale të tëra dhe të rrafshojnë qytete me tërmete dhe shpërthime vullkanike. Pikërisht në këtë moment, pllakat tektonike janë në procesin e copëtimit të Afrikës, një transformim që do ta riformësojë plotësisht botën. Megjithatë, pavarësisht gjithë rëndësisë së tyre, shkencëtarët nuk e dinë në të vërtetë se si u formuan pllakat tektonike.

Jo vetëm që nuk ka konsensus për origjinën e pllakave tektonike, por shkencëtarët nuk mund të bien dakord as për kohën kur ato u formuan. Disa argumentojnë se tektonika e pllakave ka qenë në veprim që 4 miliardë vjet më parë, duke i bërë ato pothuajse aq të vjetra sa vetë planeti. Gjeologë të tjerë do ta kundërshtonin këtë, duke këmbëngulur se pllakat janë vetëm 1 miliard vjeçare. Përgjigja ka të ngjarë të jetë diku në mes, por kjo është vetëm maja e ajsbergut.

Sa i përket formimit të pllakave tektonike, gjatë viteve kanë dalë disa teori. Një shkollë mendimi është se pllakat u formuan ndërsa korja e planetit filloi të ftohej, megjithëse edhe një herë, ka polemika se si saktësisht u formuan këto kufij aty ku u formuan. Kohët e fundit, kanë dalë teori të reja, duke përfshirë idenë e guximshme se korja e Tokës mund të ketë qenë dikur një copë e vetme që më vonë u shkatërrua nga presioni i brendshëm. Por e gjithë kjo pasiguri është frustruese dhe ngre pyetjen, pse shkencëtarët nuk mund ta kuptojnë këtë?

Një kronologji e pllakave tektonike

Për të kuptuar se si u formuan fillimisht pllakat tektonike, është e nevojshme të zbulohet se kur u formuan ato për herë të parë. Vetëm kjo çështje ka ndezur debate të rëndësishme brenda komunitetit shkencor që daton që nga vetë teoria e tektonikës. Disa argumentojnë se pllakat janë 4 miliardë vjeçare, ndërsa të tjerë argumentojnë se ato u formuan vetëm rreth 1 miliard vjet më parë.

Përcaktimi i një afati kohor ishte jashtëzakonisht sfidues, pasi vetëm shkëmbinjtë më të lashtë në Tokë datojnë mjaftueshëm larg për të gjetur përgjigje. Megjithatë, vitet 2010 sollën njëfarë qartësie në këtë çështje. Studimet në Grenlandë dhe Australi gjetën prova të lëvizjes së shtresave shkëmbore që filluan rreth 3.2 miliardë vjet më parë. Kjo do të thoshte se pllakat tektonike nuk u formuan derisa Toka të ishte tashmë mbi një miliard vjeç, por ndërsa ndihmon për të ngushtuar afatin kohor, pyetja se si u formuan pllakat mbetet një polemikë.

Teoritë pas formimit të pllakave tektonike

Disa teori kanë dalë për të shpjeguar origjinën e pllakave tektonike. Një teori e hershme pohon se për miliard vitet e para të ekzistencës së Tokës, korja vazhdonte të formohej ndërsa Toka ftohej, por më pas bërthama filloi të ftohej dhe korja u ngurtësua. Disa studiues argumentojnë se pllakat u formuan në këtë pikë për shkak të ndryshimeve të dendësisë brenda kores së sapo ngurtësuar, duke bërë që ajo të thyhej në copa.

Disa kanë argumentuar se pllakat tektonike u formuan në thelb përmes të njëjtave proceseve që kalojnë edhe tani. Ndërsa korja e planetit u ngurtësua, disa pjesë të saj u ftohën më shpejt se të tjerat dhe u tërhoqën poshtë, ndërsa pjesët më të nxehta të kores u ngritën lart, një proces që vazhdon edhe sot e kësaj dite. Ndërsa e lexoni këtë, Amerika e Veriut po fundoset ngadalë për shkak të këtyre forcave.

Në vitin 2020, u paraqit një teori e ndryshme, dhe mund të jetë më bindësja deri më tani. Një ekip kërkimor shkencëtarësh amerikanë dhe kinezë krijoi një model kompjuterik për të ringjallur foshnjërinë e planetit. Në një punim të botuar në Nature Communications, ata paraqesin prova për hipotezën e zgjerimit të Tokës. Kjo hipotezë argumenton se korja e Tokës fillimisht u ftoh në një copë të vetme, por duke vepruar kështu, ajo bllokoi atë nxehtësi që ende rrezatonte nga bërthama. Kjo nxehtësi përfundimisht u grumbullua aq shumë sa planeti filloi të zgjerohej, duke çarë sipërfaqen për të akomoduar ënjtjen e saj. Ky model është ende mjaft i ri, por shpresojmë se më në fund mund të sjellë një mbyllje të njërit prej mistereve më të mëdha të gjeologjisë.

/Motilokal.com