Ndotja e ajrit dhe ndryshimi i klimës po përforcojnë njëra-tjetrën në një “cikël vicioz” me pasoja shkatërruese për shëndetin e njeriut dhe ekosistemet, sipas një raporti të Kombeve të Bashkuara, me nëntë milionë vdekje çdo vit të lidhura me sëmundjet që lidhen me ndotjen.

Ndryshimi i klimës po përkeqëson efektet e ndotjes së ajrit dhe gjenerimit të mbeturinave, duke përshpejtuar humbjen e biodiversitetit, degradimin e tokës dhe shkretëtirëzimin, sipas raportit Global Environment Perspective-7 (GEO-7), të publikuar më 9 dhjetor 2025 nga Programi i OKB-së për Mjedisin (UNEP).

Raporti paralajmëroi se 99 për qind e popullsisë së botës është e ekspozuar ndaj një forme të ndotjes së ajrit dhe më shumë se 90 për qind e nëntë milionë vdekjeve ndodhin në vendet me të ardhura të ulëta dhe të mesme.

Raporti thotë se presionet e kombinuara të temperaturave në rritje, rritjes së gazrave serrë, keqmenaxhimit të mbeturinave dhe përkeqësimit të cilësisë së ajrit po shkaktojnë “efekte të konsiderueshme negative shëndetësore dhe humbje ekonomike të lidhura me to” në të gjithë globin.

“Ndotja mjedisore është faktori më i madh i rrezikut në botë për sëmundje dhe vdekje të parakohshme, me nëntë milionë vdekje njerëzore çdo vit që i atribuohen ndonjë forme të ndotjes. Më shumë se 90 përqind e vdekjeve që lidhen me ndotjen ndodhin në vendet me të ardhura të ulëta dhe të mesme”, tha dokumenti.

Nivelet e ndotjes së ajrit mbeten të rrezikshme

Ndotja e ajrit tani prek pothuajse të gjithë popullsinë globale përmes ekspozimit ndaj gazrave gjurmë, grimcave plastike, lëndës grimcore, metaleve të rënda dhe gazeve serrë (GHG), vuri në dukje raporti.

Përqendrimet atmosferike të gazeve serrë jetëgjatë si dioksidi i karbonit dhe oksidi i azotit, dhe atyre jetëshkurtër si metani (CH4), ozoni dhe disa hidrofluorokarbone po ndikojnë në ekuilibrin rrezatues të Tokës. Grimcat ndotëse ose emetohen direkt nga djegia, industria, transporti, zjarret, pluhuri i rrugëve dhe i tokës, ose formohen në mënyrë dytësore nga pararendës të gaztë si dioksidi i squfurit (SO2), oksidet e azotit, amoniaku dhe komponimet organike të paqëndrueshme jo-metani.

Ndërsa nivelet e dioksidit të squfurit dhe dioksidit të azotit ranë në Evropën Perëndimore dhe Amerikën e Veriut midis viteve 2000 dhe 2019, përqendrimet janë rritur në pjesë të Azisë, thuhet në raport. “Nga matjet satelitore, tendencat globale të emetimeve të SO2 gjatë viteve 2005-2021 janë negative. Në të kundërt, emetimet e CH4 nga aktivitetet njerëzore u rritën me rreth 20 për qind nga viti 2000-2020”, thuhet në raport.

Deponitë dhe objektet e menaxhimit të mbeturinave mbeten ndër tre burimet kryesore globale të metanit, me emetime shpesh dy deri në tre herë më të larta se sa raportohen për shkak të rrjedhjeve të pamonitoruara dhe deponive të trashëguara, shtoi dokumenti.

Modelet e PM2.5 ndryshojnë në rajone të ndryshme

Raporti zbulon se përqendrimet e grimcave të imëta (PM2.5) ranë në 13,160 qytete në Amerikën Veriore dhe Qendrore, Evropë, Afrikën Subsahariane dhe Azinë Juglindore midis viteve 2000 dhe 2019. Qytete të tilla si Londra dhe Pekini kanë regjistruar përmirësime, por nivele të larta ndotjeje vazhdojnë në megaqytete të tilla si Delhi, Teherani dhe Lagosi.

Raporti identifikoi se shfaqjet e fishekzjarrëve gjatë festave tradicionale ose fetare çuan në rritje të ndjeshme të përqendrimeve të lëndëve grimcore në vende si Meksika dhe India. Djegia e hapur e mbeturinave në deponi dhe vende informale vazhdon të jetë një burim i madh i pakontrolluar i ndotjes.

Nanopjesëzat nga lëndët djegëse fosile, transporti dhe industria, të cilat rrallë monitorohen në rrjetet e cilësisë së ajrit, përbëjnë një rrezik në zhvillim për shëndetin urban, theksoi raporti. Provat në rritje sugjerojnë gjithashtu se mikroplastikat po ndikojnë në cilësinë e ajrit rajonal dhe ndërkufitar, me ndikime të mundshme në shëndetin e njeriut.

Lidhjet e ndotjes së ajrit me sëmundjet e frymëmarrjes dhe kardiovaskulare janë të përcaktuara mirë, por raporti thekson gjithashtu lidhjet me rënien njohëse, diabetin e tipit 2 dhe demencën, përfshirë edhe tek fëmijët.

Zjarret në pyje, ndryshimet klimatike dhe ndotja ushqejnë një cikël shkatërrues

UNEP paralajmëroi se zjarret në pyje dhe ndryshimet klimatike janë të bllokuara në një cikël vetëpërforcues që ndikon në shëndetin e njeriut, ekosistemet dhe bujqësinë. “Ndryshimi klimatik ndikon drejtpërdrejt në frekuencën dhe madhësinë e motit ekstrem, duke përfshirë temperaturat e larta dhe thatësirat e zgjatura, të cilat janë të favorshme për shpërthimin dhe përhapjen e zjarreve në shumë rajone”, tha ai.

Ndryshimi i klimës i shkaktuar nga njeriu ka rritur trendin global të temperaturës në 0.26°C për dekadë midis viteve 2014 dhe 2023. Organizata Botërore Meteorologjike konfirmoi se temperatura mesatare globale në vitin 2024 arriti 1.55°C mbi nivelet para-industriale.

Rritja e temperaturave ndikon në ozonin troposferik dhe formimin sekondar të aerosoleve, pasi shumë reaksione kimike atmosferike varen nga temperatura. Këto ndërveprime kontribuojnë në një çekuilibër pozitiv të vazhdueshëm të energjisë së Tokës, duke e intensifikuar më tej krizën klimatike.

Ndryshimi i klimës po i bën zjarret në pyje më intensive dhe më afatgjata. Numri i tyre është rritur në të gjithë botën gjatë dekadave dhe vazhdon të rritet, pjesërisht falë ndryshimeve në përdorimin e tokës.

Këto zjarre, nga ana tjetër, rrisin emetimet e gazrave serrë, shkatërrojnë pyjet, rrisin nivelet e PM2.5 dhe thellojnë ndikimet klimatike. Aktiviteti i zjarreve në pyje parashikohet të rritet ndjeshëm pa veprime më të forta ndërkombëtare, me probabilitetin e shfaqjes globale të zjarreve në pyje që rritet nga 1.31 sot në 1.57 deri në vitin 2100.

Grupet më të rrezikuara nga tymi i zjarreve përfshijnë njerëzit me sëmundje ekzistuese të frymëmarrjes, kardiovaskulare ose neurologjike, të moshuarit, punëtorët në natyrë, gratë shtatzëna, foshnjat dhe kujdestarët parësorë, theksoi UNEP.

Raporti përmend gjithashtu luftën midis Rusisë dhe Ukrainës si një shembull se si konflikti mund ta dëmtojë rëndë cilësinë e ajrit. Qytetet në zonën e konfliktit panë një rritje mesatare të përqendrimeve të PM2.5 me rreth 9.8 për qind, të dioksidit të azotit me 10.1 për qind dhe një rënie prej 7.9 për qind të niveleve të ozonit troposferik.

UNEP paralajmëroi gjithashtu se ndryshimi i klimës, humbja e biodiversitetit, degradimi i tokës dhe ndotja tashmë po i kushtojnë botës triliona dollarë çdo vit, me ndikimet që pritet të përshkallëzohen ndjeshëm sipas rrugëve aktuale të zhvillimit.

/Motilokal.com