Çfarë është El Niño dhe si ndikon në shëndet?

El Niño është faza e ngrohtë e një modeli ciklik klimatik. Ai i bën temperaturat e sipërfaqes së detit në Oqeanin Paqësor më të ngrohta se zakonisht dhe valët e nxehtësisë më të mundshme. 

Përgatitja është thelbësore për të kufizuar efektet shëndetësore të këtij efekti të ngrohjes globale.

Kushtet e El Niño mund të përshkallëzojnë shpërthimet e sëmundjeve infektive dhe të bëjnë më të mundshme ngjarjet ekstreme të motit si thatësirat dhe përmbytjet, duke çuar në efekte negative shëndetësore.

Çfarë është një El Niño?

Një El Niño u vu re për herë të parë nga peshkatarët peruanë në vitet 1600.

Është një nga fenomenet më të rëndësishme klimatike të tokës, kur ujërat sipërfaqësore në Oqeanin Paqësor bëhen dukshëm më të ngrohta se zakonisht.

Por ndikimet e El Niño-s shkojnë përtej Paqësorit, duke ndikuar në sistemet e motit në të gjithë botën.

Një nga ndikimet e ndryshimeve klimatike është moti gjithnjë e më i ndryshueshëm, i cili mund të intensifikohet gjatë një El Niño.

Kjo periudhë e fundit e El Niño-s pa temperatura globale që thyen rekorde. Në fakt, viti 2024 u shpall viti më i nxehtë që nga fillimi i regjistrimeve në vitin 1850. Ky El Niño ishte gjithashtu një nga pesë më të fuqishmit e regjistruar ndonjëherë.  

Çfarë janë El Niño dhe La Niña?

El Niño dhe La Niña janë fazat e ngrohta dhe të ftohta të një modeli ciklik të klimës - Lëkundja El Niño-Jugore (ENSO).

ENSO është fenomeni më i rëndësishëm natyror i klimës që shkakton ndryshime vit pas viti në klimën sezonale në shumë pjesë të botës.

Një gjendje El Niño do të thotë temperatura më të ngrohta se zakonisht të sipërfaqes së detit në Paqësorin perëndimor ka një cikël të parregullt prej dy deri në shtatë vjetësh.

Gjendja La Niña do të thotë temperatura më të ftohta se mesatarja e sipërfaqes së detit në Oqeanin Paqësor qendror dhe lindor. Aktualisht ka një shans prej 60% që La Niña të ndodhë këtë vit.

La Niña ndikon ndryshe në çdo vendndodhje dhe njerëzit zakonisht përjetojnë të kundërtën e efekteve të El Niños . Disa pjesë të botës mund të kenë kushte më të thata të La Niñas që mund të çojnë në thatësirë. Të tjera mund të përjetojnë kushte më të lagështa dhe reshje të tepërta shiu.

Por, ashtu si El Niño, ai ka një sërë rreziqesh serioze për shëndetin, siç është rritja e sëmundjeve të transmetuara nga vektorët si malaria për shkak të shirave jashtëzakonisht të rrëmbyeshëm në rajonet e ngrohta dhe sëmundjeve të frymëmarrjes për shkak të ndotjes së ajrit.

Fazat El Niño dhe La Niña zakonisht zgjasin nëntë deri në dymbëdhjetë muaj, por mund të zgjasin për disa vite.

Ngjarjet e mëdha të El Niño-s në 50 vitet e fundit kanë çuar në përmbytje shkatërruese, thatësira, zjarre në pyje dhe zbardhje të koraleve. Të paktën 26 El Niño u regjistruan në shekullin e 20-të.

El Niño-t ndryshojnë në intensitet, me El Niñon e viteve 1997-98 më të fortin e regjistruar ndonjëherë. Thatësira goditën Indonezinë, Malajzinë dhe Filipinet, ndërsa Peruja u përball me shira të rrëmbyeshëm dhe përmbytje.

Moti ekstrem i shoqëruar me El Niño rezultoi në afërsisht 23,000 vdekje në të gjithë botën.

Çfarë do të thotë kjo për shëndetin global?

Kriza klimatike është tashmë një krizë shëndetësore që prek miliona njerëz. Ne e dimë që ngrohja globale dhe ngjarjet ekstreme të motit, të cilat intensifikohen në shumë rajone nga El Niño, kanë ndikime të ndryshme në shëndetin tonë, nga përshkallëzimi i sëmundjeve infektive dhe të frymëmarrjes dhe kequshqyerja, deri te stresi nga nxehtësia dhe sëmundjet mendore.

Ne pamë disa nga këto ndikime shëndetësore gjatë El Niño-s 2023-2024. Për shembull, pati valë më të forta të nxehtësisë në Evropën Jugore, zjarre më intensive dhe ndotje të ajrit që lidhen me to në Indonezi , si dhe rritje të ndjeshme të rasteve të dengues në Bangladesh.

Ka shumë faktorë të përfshirë në ngjarjet që lidhen me klimën. Kjo mund ta bëjë të vështirë t'i atribuosh pasoja specifike shëndetësore El Niños. Megjithatë, ne e dimë se ndikimi i tij në mjedis ka implikime në shëndet.

Temperaturat e larta dhe shëndeti

Në një El Niño, transferimi i konsiderueshëm i nxehtësisë nga ujërat e Paqësorit në atmosferë shkakton rritje afatshkurtra të temperaturave, veçanërisht rreth tropikëve.

Ngjarjet El Niño janë pjesë e ndryshueshmërisë natyrore të klimës. Por, kur kombinohet me ndryshimet klimatike të shkaktuara nga njeriu, një El Niño i shtyu përkohësisht temperaturat globale përtej pragut kritik prej 1.5 gradë Celsius.

Shërbimet e Kopernikut për Ndryshimet Klimatike konfirmuan se në vitin 2024, viti më i ngrohtë i regjistruar ndonjëherë, temperatura mesatare globale pranë sipërfaqes arriti 1.5 gradë Celsius mbi nivelin bazë para-industrial.

Rritja e temperaturave kontribuon drejtpërdrejt në vdekjet që lidhen me nxehtësinë, me rreth 30% të vdekjeve të lidhura me nxehtësinë e tepërt që i atribuohen ndryshimeve klimatike. Kjo përqindje pritet të rritet ndërsa temperaturat vazhdojnë të rriten.

Nxehtësia ekstreme mund të dëmtojë zhvillimin e fetusit. Për çdo gradë Celsius rritje të ekspozimit ndaj stresit të nxehtësisë, studiuesit zbuluan një rritje prej 17% të tendosjes së fetusit, e matur nga një rritje e rrahjeve të zemrës së fetusit dhe një rrjedhje e reduktuar e gjakut përmes kordonit umbilikal.

El Niño dhe sëmundjet infektive

Kushtet e El Niño ofrojnë mjedisin e përsosur për shumë sëmundje infektive që të zgjerojnë gamën e tyre.  

Ngrohja globale do të thotë që më shumë vende po arrijnë temperatura të përshtatshme për transmetimin e sëmundjeve, dhe ngrohja e temperaturave dhe ndryshimet në reshje gjatë ngjarjeve El Niño krijojnë kushte të favorshme për mbijetesën e patogjenëve dhe vektorëve bartës të sëmundjeve si mushkonjat. 

Ngjarjet e El Niños përshkallëzojnë shpërthimet e sëmundjeve dhe ndryshojnë përhapjen e infeksioneve. 

El Niños në të kaluarën kanë shkaktuar një rritje të rasteve të malaries në Venezuelë dhe Brazil, shpërthime të dengues në Ishujt e Paqësorit dhe shpërthime të kolerës në Indinë e Jugut dhe Bangladesh.

Gjatë El Niño 2023-2024, pati gjithashtu një rritje të rasteve të kolerës në Afrikën Lindore.

Rreziqet shëndetësore nga ngjarjet ekstreme të motit  

El Niño mund t’i bëjë ngjarjet ekstreme të motit më të mundshme në rajone të caktuara, duke përfshirë nxehtësinë ekstreme, thatësirat, stuhitë dhe përmbytjet.

Rreziqet shëndetësore të lidhura me përmbytjet janë komplekse dhe shumëplanëshe, duke filluar nga hipotermia, mbytja, kequshqyerja dhe lëndimet deri te përshkallëzimi i sëmundjeve infektive dhe problemet e shëndetit mendor.

Gjatë El Niño-s së vitit 2024, përmbytjet e pashembullta në Rio Grande do Sul zhvendosën rreth 600,000 njerëz dhe shkaktuan më shumë se 180 vdekje. Si rezultat, Brazili u përball me një nga shpërthimet më të këqija të sëmundjes së transmetuar nga uji, dengue-s, me mbi 6.5 milion raste dhe 5,000 vdekje.  Në El Niño-n e vitit 2016, zjarret shkaktuan deri në 100,000 viktima, ndërsa rreth 60 milion njerëz në të gjithë Afrikën, Azinë, Paqësorin dhe Amerikën Latine kërkuan ndihmë ushqimore.

Meqenëse sistemet ushqimore janë tashmë të ndjeshme ndaj motit ekstrem, ka të ngjarë të shohim nivele më të larta të kequshqyerjes për shkak të dështimit të të korrave dhe rritjes së pasigurisë ushqimore.

Kostoja e El Niño-s për ekonominë globale

Ngjarjet El Niño kanë ndikime të rënda dhe afatgjata në rritjen ekonomike në nivel vendi, veçanërisht në vendet më të goditura.

Thatësirat e përhapura, zjarret në pyje, dështimet e të korrave dhe përshkallëzimi i sëmundjeve kanë kosto të drejtpërdrejta, afatshkurtra, si dhe kosto më të qëndrueshme.

Përmbytjet mund të prishin zinxhirët e furnizimit, ndërsa thatësirat pengojnë prodhimin bujqësor.

Një studim i kohëve të fundit llogariti se El Niño mesatarisht i kushton ekonomisë globale afërsisht 3.4 trilion dollarë, ndërsa El Niño i viteve 1997-98 kushtoi rreth 5.7 trilion dollarë.

El Niño dhe shëndeti mendor

Ne e dimë që ndryshimi i klimës ndikon negativisht në shëndetin mendor në mënyra të ndryshme.

Gjatë valëve të të nxehtit, është treguar se nivelet e vetëvrasjeve, të shtrimeve në spital për çrregullime psikiatrike dhe të vizitave emergjente psikiatrike janë rritur.

Ngrohja globale do të thotë që njerëzit që marrin ilaçe që pengojnë aftësinë e trupit për të rregulluar temperaturën janë veçanërisht të prekshëm ndaj temperaturave të larta.

Ndërkohë, shtrimet në spital për sëmundje infektive të ndjeshme ndaj klimës dhe përballimi i pasojave afatgjata të infeksioneve të rënda dëmtojnë shëndetin mendor. El Niño mund t’i intensifikojë të gjitha këto ndikime.

Kush është më i rrezikuar nga ndikimet shëndetësore të El Niños?

Ashpërsia dhe natyra e ndikimeve të El Niño-s në përhapjen e sëmundjeve infektive, kequshqyerjen dhe shëndetin respirator dhe mendor ndryshon në rajone të ndryshme. 

Zonat më të prekura përfshijnë: 

• Amerika Latine (si Peruja, Venezuela dhe Amazona braziliane)
• Azia Juglindore (Filipinet, Indonezia dhe Malajzia)
• Afrika Perëndimore
• Briri i Afrikës
• Australi
• Ishujt e Paqësorit. 

Këto rajone shpesh kanë vështirësi të përballojnë goditjet klimatike, ku ato në vendet me të ardhura të ulëta dhe të mesme preken në mënyrë disproporcionale. Komunitetet bregdetare gjithashtu mbajnë një barrë më të rëndë për shkak të një probabiliteti në rritje të përmbytjeve dhe erozionit bregdetar të shkaktuar nga stuhitë. 

Përgatitja për të mbrojtur shëndetin

Pasojat në shëndetin e njeriut për disa nga popullatat më të cenueshme në botë do të jenë katastrofike. Megjithatë, ka ende kohë për të vepruar për të kufizuar efektet shëndetësore.

Është bërë përparim i konsiderueshëm në parashikimin e saktë të ngjarjeve të El Niños dhe efekteve të tyre disa muaj më parë.

Kjo kohë e shtuar e përgatitjes është një mundësi e paçmuar për shoqëritë në mbarë botën për të përmirësuar masat e gatishmërisë, duke filluar nga gatishmëria e shërbimeve emergjente deri te planifikimi strategjik bujqësor.

/Motilokal.com