Nga Shkëlzen Rrecaj

Kontrollet e fundit në industrinë e qumështit në Kosovë kanë rikthyer debatin për atë se çfarë përmbajnë qumështi dhe produktet e tij që shiten në treg.

Qumështi pluhur, vaji i palmës dhe yndyra të tjera bimore janë përmendur në diskutimet e fundit për sigurinë e produkteve të qumështit në vend.

Analizat e publikuara së fundmi kanë theksuar se në shumë raste ka pasur mosdeklarim të pranisë së këtij produkti në produktet e qumështit.

Agjencia e Ushqimit dhe Veterinarisë ka bërë të ditur se nga 495 mostrat e analizuara, 93 kanë treguar mospërputhje e në gati gjysmën e tyre është përmendur prania e vajit të palmës, pasuar nga prania e vajrave bimorë, niseshtesë a qumështit pluhur.

Profesori i veterinarisë, Behlul Behluli, ka deklaruar se vaji i palmës nuk duhet të përdoret në produktet ushqimore bazë, duke theksuar nevojën për kontroll më të rreptë nga institucionet shtetërore.

Gjatë një prononcimi në një emision televiziv, Behluli tha se përdorimi i vajit të palmës mund të lejohet në produkte të caktuara, por jo në ushqimet bazë, veçanërisht në produktet e qumështit.

Sipas tij, vaji i palmës nuk mund të konsiderohet helm, por shteti duhet të kontrollojë mënyrën dhe nivelin e përdorimit të tij në industrinë ushqimore.

“Për mua qumështi është mrekulli. Përbëhet nga 300 përbërës, mikro dhe makro. Është produkt komplet. Është mrekulli sepse deri në një moshë të caktuar fëmijët s’kanë nevojë për asgjë tjetër pos qumështit. Kjo tregon kualitetin. Çdo ndërhyrje e dorës së njeriut nuk mund ta përmirësojë këtë mrekulli, pos ta dëmtojë”, pati deklaruar Behluli.

Ai theksoi në veçanti se produktet bazë të qumështit nuk duhet të përmbajnë vaj palme.

“Qumështi, djathi, gjiza, jogurti nuk guxojnë të kontaminohen me këtë produkt”, pati thënë ai.

Behluli gjithashtu kërkoi masa më të rrepta nga shteti ndaj produkteve të importuara që përmbajnë vaj palme. Sipas tij, një prej mënyrave do të ishte aplikimi i taksave më të larta, ndërsa vëmendje duhet t’i kushtohet edhe produkteve që në Kosovë importohen me çmime më të ulëta sesa ato me të cilat shiten në shtetet e origjinës.

Ai vlerësoi se kontrolli institucional është i domosdoshëm për të garantuar që përbërja e produkteve ushqimore bazë të jetë në përputhje me standardet dhe interesin e konsumatorëve.

Çfarë është vaji i palmës?

Vaji i palmës është një nga vajrat bimorë më të përdorur gjerësisht në botë. Ai rrjedh nga frutat e pemëve të palmës së vajit, të cilat janë vendase në Afrikën Perëndimore, por tani kultivohen gjerësisht në Azi, Afrikë dhe Amerikën e Jugut.

Vaji i palmës është i gjithanshëm dhe ka shumë përdorime, nga vaji i gatimit dhe margarina te sapuni dhe kozmetika, dhe gjendet në rreth 50% të ushqimeve të paketuara në supermarkete. Megjithatë, pavarësisht dobisë së tij, ka shqetësime në rritje në lidhje me ndikimet mjedisore dhe sociale të prodhimit të vajit të palmës.

Shpyllëzimi

Prodhimi i vajit të palmës është një nxitës kryesor i shpyllëzimit, veçanërisht në Azinë Juglindore, ku zona të gjera të pyjeve më biodiverse në botë janë pastruar për t'i hapur rrugë plantacioneve të palmave të vajit. Habitatet e shumë specieve tashmë të rrezikuara janë shkatërruar, siç janë orangutangët, elefantët xhuxhë dhe rinocerontët sumatranë.

Shpyllëzimi jo vetëm që shkatërron habitatin e jetës së egër, por gjithashtu kontribuon në ndryshimet klimatike duke çliruar dioksid karboni në atmosferë. Për më tepër, prodhimi i vajit të palmës është përgjegjës për emetime të konsiderueshme të gazrave serrë për shkak të ndryshimit të përdorimit të tokës, përdorimit të plehrave dhe transportit.

Përveç shpyllëzimit, prodhimi i vajit të palmës ka edhe ndikime të tjera mjedisore. Ai kërkon sasi të mëdha uji dhe plehrash, të cilat mund të çojnë në erozion të tokës, ndotje të ujit dhe probleme të tjera mjedisore. Përdorimi i pesticideve dhe herbicideve gjithashtu paraqet rreziqe për shëndetin e njeriut dhe mjedisin.

Ndikimi social

Prodhimi i vajit të palmës ka gjithashtu një ndikim të rëndësishëm social. Shumë fermerë të vegjël dhe komunitete indigjene janë zhvendosur nga plantacionet në shkallë të gjerë, gjë që mund të çojë në konflikte tokash dhe çështje të të drejtave të njeriut. Ekzistojnë gjithashtu shqetësime në lidhje me praktikat e punës në industrinë e vajit të palmës, duke përfshirë përdorimin e punës së detyruar dhe të fëmijëve.

Prodhimi i vajit të palmës mund të ketë një ndikim negativ në shëndetin dhe mirëqenien e komuniteteve lokale. Djegia e pyjeve për të pastruar tokën për plantacione çliron ndotës të rrezikshëm në ajër, duke çuar në probleme të frymëmarrjes dhe probleme të tjera shëndetësore. Përdorimi i pesticideve dhe herbicideve gjithashtu paraqet rreziqe për shëndetin e njeriut.

Fakte rreth vajit të palmës

Vaji i palmës dhe vaji i bërthamës së palmës përbëjnë rreth 40 për qind të prodhimit global të vajrave bimorë.

Çdo vit prodhohen rreth 73 milionë ton vaj palme.

Një palmë prodhon rreth 40 kilogramë vaj palme në vit.

Një hektar me palma vajore mund të prodhojë rreth 3.8 ton vaj në vit.

Palma vajore zë rreth 7 për qind të sipërfaqes së kultivuar në botë për prodhimin e vajrave bimorë, por ka rendimentin më të lartë, duke prodhuar rreth 40 për qind të të gjithë vajrave dhe yndyrave.

Indonezia dhe Malajzia sigurojnë rreth 84 për qind të vajit të palmës që përdoret në mbarë botën, ndërsa gjithnjë e më shumë vaj palme importohet edhe nga Amerika Latine.

Në Indonezi dhe Malajzi, rreth 4.5 milionë njerëz sigurojnë jetesën nga sektori i vajit të palmës.

Përdorimi i vajit të palmës në ushqimin e njerëzve daton mijëra vjet më parë.

Pse përdoret kaq shumë?

Vaji i palmës gjendet në rreth 50 për qind të produkteve të ambalazhuara si margarinë, çokollatë dhe produkte ëmbëlsirash, akullore, produkte të furrës, biskota, sapunë, qirinj dhe kozmetikë.

Arsyeja është se është relativisht i qëndrueshëm në temperatura të larta, ka jetëgjatësi të mirë, shije dhe aromë neutrale dhe krijon teksturë të përshtatshme në ushqime.

Vaji i palmës, efektet në shëndet

Instituti Kombëtar i Shëndetësisë Publike të Kosovës (IKSHPK) ka publikuar informacione mbi përdorimin e vajit të palmës dhe ndikimin e tij të mundshëm në shëndet, duke theksuar se konsumimi i tij duhet të jetë i moderuar dhe pjesë e një ushqyerjeje të balancuar.

Sipas IKSHPK-së, vaji i palmës është një nga vajrat bimore më të përdorura në botë dhe gjendet në një numër të madh produktesh ushqimore, përfshirë biskotat, ëmbëlsirat, çokollatat, margarinën, produktet e furrës, ushqimet e skuqura dhe ushqimet e gatshme.

Instituti thekson se vaji i palmës përmban rreth 50 për qind yndyra të ngopura, të cilat, kur konsumohen në sasi të mëdha, mund të ndikojnë në rritjen e nivelit të kolesterolit LDL, të njohur si “kolesteroli i keq”.

“Studimet epidemiologjike dhe metaanalizat kanë treguar se marrja e lartë e yndyrave të ngopura mund të rrisë përqendrimin e kolesterolit LDL, të favorizojë zhvillimin e aterosklerozës dhe të rrisë rrezikun për sëmundje koronare të zemrës, infarkt të miokardit dhe goditje në tru”, thuhet në informacionin e publikuar nga IKSHPK.

Instituti vëren gjithashtu se konsumimi i shpeshtë i produkteve që përmbajnë vaj palme shpesh shoqërohet me marrje të lartë kalorike, gjë që mund të kontribuojë në mbipeshë, obezitet dhe diabet të tipit 2.

Megjithatë, IKSHPK sqaron se rreziku nuk lidhet vetëm me vetë vajin e palmës, por edhe me modelin e përgjithshëm të ushqyerjes, veçanërisht me konsumimin e tepërt të ushqimeve ultra të përpunuara që përmbajnë yndyra të ngopura, sheqer dhe kripë.

Shqetësim edhe për ndotësit gjatë përpunimit

Një tjetër çështje e ngritur nga IKSHPK lidhet me procesin industrial të rafinimit të vajit të palmës.

Sipas institutit, gjatë rafinimit në temperatura të larta mund të krijohen ndotës kimikë, përfshirë esteret 3-MCPD, 2-MCPD dhe glycidyl esteret. Këta të fundit, gjatë tretjes, mund të çlirojnë glycidol, substancë që është klasifikuar nga Agjencia Ndërkombëtare për Kërkime mbi Kancerin (IARC) në Grupin 2A, si “ndoshta kancerogjen për njerëzit”.

IKSHPK thekson se vetë vaji i palmës nuk klasifikohet si substancë kancerogjene. Shqetësimi lidhet me ndotësit që mund të krijohen gjatë përpunimit industrial dhe me ekspozimin afatgjatë ndaj sasive të mëdha të ushqimeve të rafinuara që e përmbajnë atë.

Sipas institutit, vëmendje e veçantë duhet t’u kushtohet foshnjave dhe fëmijëve të vegjël, ndërsa kujdes rekomandohet edhe për personat me kolesterol të lartë, sëmundje kardiovaskulare, diabet të tipit 2, obezitet apo sindromë metabolike, si dhe për të moshuarit dhe gratë shtatzëna e ato në periudhën e laktacionit.

IKSHPK i referohet edhe vlerësimeve të Autoritetit Evropian për Sigurinë Ushqimore (EFSA), sipas të cilave ekspozimi ndaj glycidyl estereve është veçanërisht shqetësues për foshnjat dhe fëmijët e vegjël. Për këtë arsye, Bashkimi Evropian ka përcaktuar kufij maksimalë për glycidyl esteret dhe 3-MCPD në vajrat bimore dhe në disa produkte ushqimore, përfshirë formulat për foshnja.

IKSHPK: Nuk rekomandohet eliminimi i plotë

Instituti thekson se nuk rekomandohet eliminimi i plotë i vajit të palmës nga dieta, por kufizimi i konsumit të ushqimeve ultra të përpunuara që përmbajnë sasi të larta të tij.

Sipas rekomandimeve të përmendura nga IKSHPK, yndyrat e ngopura duhet të kufizohen dhe, kur është e mundur, të zëvendësohen me burime të yndyrave të pangopura, si vaji i ullirit, vaji i kanolës dhe vajrat me përmbajtje të lartë të acidit oleik.

IKSHPK rekomandon një ushqyerje të balancuar, të pasur me fruta, perime, drithëra integrale dhe burime të yndyrave të pangopura, si dhe leximin e etiketave ushqimore.

Në përfundim, sipas institutit, vaji i palmës nuk paraqet rrezik të menjëhershëm për shëndetin kur konsumohet në sasi të moderuara dhe në kuadër të një diete të ekuilibruar. Shqetësimi kryesor lidhet me konsumimin e shpeshtë të produkteve ultra të përpunuara, të pasura me yndyra të ngopura, si dhe me ekspozimin ndaj disa ndotësve që mund të krijohen gjatë përpunimit industrial.

Ndikimi në mjedis

Prodhimi i vajit të palmës është një nxitës kryesor i shpyllëzimit, veçanërisht në Azinë Juglindore, ku zona të gjera të pyjeve më biodiverse në botë janë pastruar për t'i hapur rrugë plantacioneve të palmave të vajit. Habitatet e shumë specieve tashmë të rrezikuara janë shkatërruar, siç janë orangutangët, elefantët xhuxhë dhe rinocerontët sumatranë.

Shpyllëzimi jo vetëm që shkatërron habitatin e jetës së egër, por gjithashtu kontribuon në ndryshimet klimatike duke çliruar dioksid karboni në atmosferë. Për më tepër, prodhimi i vajit të palmës është përgjegjës për emetime të konsiderueshme të gazrave serrë për shkak të ndryshimit të përdorimit të tokës, përdorimit të plehrave dhe transportit.

Përveç shpyllëzimit, prodhimi i vajit të palmës ka edhe ndikime të tjera mjedisore. Ai kërkon sasi të mëdha uji dhe plehrash, të cilat mund të çojnë në erozion të tokës, ndotje të ujit dhe probleme të tjera mjedisore. Përdorimi i pesticideve dhe herbicideve gjithashtu paraqet rreziqe për shëndetin e njeriut dhe mjedisin.

A duhet ta shmangim vajin e palmës?

Debati për vajin e palmës nuk është aq i thjeshtë sa një zgjedhje mes “po” dhe “jo”. Edhe pse prodhimi i tij lidhet me shpyllëzimin dhe dëmtimin e ekosistemeve, zëvendësimi i plotë me vajra të tjerë nuk do të ishte domosdoshmërisht zgjidhja më e mirë.

Vajrat e sojës, lulediellit apo kokosit kërkojnë më shumë tokë për të prodhuar të njëjtën sasi vaji. Kjo do të thotë se një zëvendësim masiv mund të sjellë presion të ri mbi tokën bujqësore dhe natyrën.

Për këtë arsye, ekspertët e shohin si më të rëndësishme mënyrën se si prodhohet vaji i palmës. Standardet e prodhimit të qëndrueshëm, si ato të përcaktuara nga RSPO, synojnë të kufizojnë shpyllëzimin, të mbrojnë biodiversitetin dhe të respektojnë të drejtat e komuniteteve lokale.

Pra, sfida nuk është vetëm të heqim dorë nga vaji i palmës, por të kërkojmë që ai të prodhohet me sa më pak dëme për mjedisin dhe njerëzit. Një prodhim më i përgjegjshëm mund të jetë pjesë e zgjidhjes për kërkesën në rritje globale për vajra bimore, pa krijuar domosdoshmërisht probleme edhe më të mëdha diku tjetër.

/Motilokal.com